सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Tuesday, 10 January 2017

या अंकात...



निर्माण ७ बॅचच्या शिबिरांना सुरवात

निर्माणच्या सातव्या बॅचचे पहिले शिबीर (७.१ अ) शोधग्राम मध्ये २८ डिसेंबर ते ५ जानेवारी या काळात संपन्न झाले. यामध्ये इंजिनिअरिंग, विज्ञान, पत्रकारिता, कला, सोशल वर्क, कॉमर्स, मास मिडिया, फार्मसी, शेतकी, मॅनेजमेंट अशा विविध शाखांचे ५४ विद्यार्थी सहभागी झाले होते. दरवेळीप्रमाणे, ‘तरुण्याभान ते समाजभान’ अशी या शिबिराची थीम होती.



शिबिरात अम्मांनी वयात येणे आणि प्रजनन इंद्रिये, अमोल आणि आरतीने REBT व स्वचा स्वीकार, सुनील काकांनी सामाजिक विषमता आणि प्रफुल्लने Happiness Vs Meaning इ. विषय सेशन्सच्या माध्यमातून समजावून सांगितले. तसेच सामाजिक काम करण्यासाठीच्या माझ्या प्रेरणा काय व माझी आर्थिक गरज किती याबाबत स्पष्टता यावी यासाठी अमृत व केदार यांनी छोटे छोटे exercise घेतले. माया स्टोरी, जितो जितना जीत सको, गावभेट व सादरीकरण (८ गटांनी गावातील विविध प्रश्नांविषयीची निरीक्षणे आणि कृती कार्यक्रम सादर केले), बुक क्लब (शिबिरातील १२ जणांनी १२ पुस्तकांची समीक्षा सादर केली) असे वेगवेगळ्या माध्यमातून शिबीर पार पडत गेले. प्रतिक वडमारे (निर्माण ६) व ऋतगंधा देशमुख (निर्माण ४) या निर्माणींनी आपला प्रवास शेअरिंगच्या माध्यमातून शिबिरार्थ्यांसमोर उलगडून दाखवला. यासोबतच नायनांसोबतच्या प्रश्नोत्तरीमुळे शिबीर अधिकच समृद्ध होत गेले.
अर्थपूर्ण जीवनाच्या शोधात असलेल्या नव्या सहप्रवासींचे निर्माण परिवारात स्नेहपूर्वक स्वागत !


कुमार निर्माणची चौथी निमंत्रक प्रशिक्षण कार्यशाळा संपन्न...

किशोर वयीन मुलांमध्ये सामाजिक बुद्धिमत्ता आणि वैश्विक मानवी मुल्यांची रुजवणूक व्हावी म्हणून सुरु झालेल्या ‘कुमार निर्माण’ या कृती आधारित उपक्रमाने ह्या वर्षी चौथ्या वर्षात पदार्पण केलं. उपक्रमातील निमंत्रकांना (मुलांच्या गटाला मार्गदर्शन करणारी मोठी व्यक्ती म्हणजे निमंत्रक) ‘कुमार निर्माणच्या उद्देश्यांची व कार्यपद्धतीची सविस्तर माहिती व्हावी, मुलांसोबत काम करणे त्यांच्यासाठी सहज सोपे व्हावे, त्यासाठी लागणारे कौशल्य त्यांना पुरवता यावे यासाठी तीन दिवसीय निमंत्रक प्रशिक्षण कार्यशाळा जे. पी. नाईक सेंटर, पुणे येथे आयोजित करण्यात आली होती.



संपूर्ण महाराष्ट्रभरातून आलेल्या जवळपास ६७ निमंत्रकांच्या सक्रीय सहभागामुळे प्रशिक्षण कार्यशाळेची उत्साहवर्धक सुरूवात झाली. अगदी २० वर्षांपासून ते ६८ वर्षांपर्यंतचे निमंत्रक यात सहभागी होते. या वर्षी अर्ज केलेल्या सर्वच इच्छुक निमंत्रकांची सरसकट निवड न करता, अर्ज वाचून त्यातून अर्जदारांची प्रत्यक्ष वा फोनवर मुलाखत घेतली होती.
शिबिराच्या सुरुवातीलाच नायनांनी (डॉ. अभय बंग) स्काईपच्या माध्यमातून निमंत्रकांशी संवाद साधला.  कार्यशाळेत कुमार निर्माणच्या टीमने विविध सत्रांच्या माध्यमातून ‘कुमार निर्माण’ ची संकल्पना समजावून सांगितली. सोबतच ‘कुमार निर्माण’ला पूरक, आवश्यक कौशल्ये मिळवीत म्हणून बालभवनच्या संचालिका शोभा भागवत यांनी शिक्षण कशासाठी व कसे या बद्दल आणि खेळघराच्या कार्यकर्त्या शुभदा जोशी यांनी शालेय वयोगटातील मुलांच्या वाढीची प्रक्रिया, मुलांमध्ये कृतीकार्यक्रमांची बीजे कसे रोवावीत व गटांशी संवाद कशाप्रकारे साधावा या विषयी निमंत्रकांना मार्गदर्शन केले. केदारने खेळांचे महत्त्व, त्यातून होणारे शिक्षण, चित्रपटातून कसे शिकावे, चित्रपटाचा वापर करून कृतीकार्यक्रम कसे सुचवावे आणि डायरी का लिहावी याबद्दल विस्तृतपणे सांगितले. हरीश कुलकर्णी यांनी निमंत्रकांना कथाकथनाची कला यावर मार्गदर्शन केले. एकंदरीत ही कार्यशाळा मोठ्या उत्साहात पार पडली.

येत्या वर्षातील उपक्रमांसाठी कुमार निर्माणच्या टीमला खूप खूप शुभेच्छा !

‘जीवन निष्ठा’

आपण सर्वच निर्माणी ठराविक काळाच्या अंतराने आपल्या सामाजिक क्षेत्रात काम करण्याच्या प्रेरणा तपासत असतो. आणि त्याबद्दल कधी कधी असुरक्षितही असतो. निर्माण ७.१ अ शिबिरात एका शिबिरार्थ्याच्या प्रश्नाला उत्तर देताना नायनांनी ‘जीवन निष्ठा’ म्हणजे काय, ती कशी येते याबद्दल सांगितलं.

मी लहानपणी ज्या शाळेत शिकलो, सेवाग्रामच्या शाळेमध्ये, तिथे एक पद्धत होती. विनोबांचा जो जन्मदिन असायचा त्याला ‘भूमी-क्रांती दिन’ म्हणायचे. का, कारण ज्याला अजिबात भूमी नव्हती, जमीन नव्हती, जगण्याचं कोणतंच साधन नव्हतं, त्याच्या उद्धारासाठी विनोबांनी आंदोलन केलं. तर त्यादिवशी आमच्या शाळेमध्ये, आश्रमामध्ये, एक प्रयोग व्हायचा की मजुराचं जीवन समजून घेतलं पाहिजे. त्याचं जीवन समजून घ्यायचं असेल तर त्याचं जीवन अनुभवायला पाहिजे. ते फक्त बौद्धिकरित्या नाही समजणार. त्यादिवशी सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत आम्हाला अन्नाचा एकही कण मिळायचा नाही. शेतामध्ये दिवसभर आम्ही मजुरासारखं काम करायचो. जेवढे काही पन्नास साठ लोकं आम्ही होतो, शिक्षकही आमच्याच सोबत. आणि दिवसाच्या शेवटी आमच्या कामाचं मोजमाप व्हायचं. किती जमिनीतलं गवत कापलं, किती ज्वारीची कापणी केली, किती माती ओढली, असं काम असायचं. मग त्या कामाचं आम्हाला शेतमजुरीच्या रेटने पैसे मिळायचे. आणि जे कितीक आणे मिळायचे, त्यातून संध्याकाळचा आमचा स्वयंपाक व्हायचा. फक्त तेवढ्याच पैशांवर. आणि बस्स, त्याच स्वयंपाकात आम्हाला जेवायला लागायचं. अर्धी-मुर्धी भाकरी यायची हाती. तीच खाऊन आम्ही झोपायचो. भूक लागलेली असायची, रडूही यायचं. पण तरीही, मजुराची भूक काय असते, गरीबाची भूक काय असते, ह्याचा प्रत्यक्ष अनुभव कोणत्याही पुस्तकातल्या ज्ञानापेक्षा जीवनभर कायमचा सोबत राहिला.
ज्यांच्या गरजा अजिबातच पूर्ण होत नाहीत, जगण्यालाही जी किमान अपेक्षा असते तेही ज्यांना मिळत नाही अशा लोकांच्या जितक्या जवळ जाता येईल तितकी तुमची सामाजिक प्रश्न सोडवण्याची प्रेरणा मजबूत होत जाईल. मग ती प्रेरणा केवळ बौद्धिक राहत नाही, बौद्धिकतेच्या खोल जाते. ‘हे बघा आकडे, पर्यावरणाचा किती ऱ्हास होतोय’ फक्त असं राहत नाही, तर आकड्यांच्या पलीकडे जाते. तो माझा, जीवनाचा, वास्तववादी अनुभव बनून जातो. तर काही गोष्टी अनुभवाच्या पातळीवरती स्वतः जगल्या पाहिजेत आणि त्या जगत असलेल्या लोकांच्या जवळदेखील गेलं पाहिजे. आपण फक्त बघतो, खरं म्हणजे बघणे हे अनुभवाला substitute नाहीये. ते अप्रत्यक्षच राहतं. मी त्याची भूक पाहिली, म्हणजे मला समजते का त्याची भूक? नाही. भूक काही बघून समजण्याची गोष्ट नाही. ती अनुभवण्याची गोष्ट आहे. तर तो अनुभव जितका मला घेता येईल, तितकी मला त्याची गरज कळते. म्हणून माझ्या गरजा कमी करण्याला, त्याचा प्रश्न सोडवण्याला एक पक्का मानवी आधार मिळतो.
गांधीजींनी एकदा विनोबांना एक जबाबदारी दिली. त्यावेळी लोकं चरख्यावर सुत कातायचे. कातणारे मजूर, त्यांना मजुरी मिळायची. मग किती मीटर कातलं, त्याचे रेट ठरलेले असायचे. त्यावर ज्याची त्याची मजुरी मिळायची. त्यावेळी मीटर वैगेरे भानगड नव्हती, यार्न होतं. ६४० यार्नचं एक युनिट होतं आणि त्याच्या आधारावर मजुरी मिळायची. भारतामध्ये असे लाखो कातणारे मजूर होते, त्यांची गांधीजींकडे एकदा तक्रार आली, की ही मजुरी अपुरी पडतीये. आणि खादी विकणारे जे मॅनेजर्स होते, खादी भांडारातले, ते म्हणत होते की आधीच खादी महाग आहे, विकता विकता नाकी नऊ येतात. लोकांना समजावून सांगायला कठीण जात आम्हाला. तुम्ही याच्याहून जास्त मजुरी द्याल मजुरांना, तर खादी इतकी महाग होईल की विकणं अजून अवघड होऊन बसेल. तर गांधीजींनी विनोबांना याचं न्यायाधीश म्हणून नेमलं. गांधीजी, “मला सांग की किती मजुरी ठेवावी.” विनोबांनी त्या विषयावर तीसेक वर्ष काम केलेलं होतं, म्हणायला गेलं तर विनोबा त्या विषयाचे खरंच महर्षी होते. त्यावर विनोबा म्हणाले की “मला ६ महिन्याचा वेळ पाहिजे”. गांधीजी म्हणाले, “अरे घाई आहे. तिकडे मजुरांना उत्तर द्यायचंय”. “नाही मला ६ महिने पाहिजे. तसं नाही उत्तर देऊ शकत मी” विनोबा. “ठीके घे”. ६ महिने विनोबांनी गांधीजींशी काहीच संपर्क केला नाही. ६ महिन्यांनंतर विनोबा आले गांधीजींना भेटायला तर ३० पौंड वजन कमी झालेलं, शरीर अगदीच किडकिडीत झालेलं. ते पाहून गांधीजींनी विचारलं, “काय झालं रे तुला?” त्यावर विनोबा उत्तरले “काही नाही. तुम्ही मला काम दिलं होतं की कातणीची मजुरी किती असावी. तेव्हापासून गेली ६ महिने मी रोज ८ तास कातण्याचंच काम करतोय. आणि त्या कातण्यातून मजुरीच्या रेटने ६ पैसे इतकी मजुरी मिळवता येते. ६ महिने मी जगून पाहिलं ६ पैश्यांमध्ये. तर माझा निष्कर्ष एवढाच की आज जी मजुरी आपण देतो कातणाऱ्यांना त्यातून अशी स्थिती होते. त्यामुळे मजुरी वाढवली पाहिजे.” ह्या उत्तरात गांधीजींना कुणाच्या दुसऱ्या तर्काची गरजच नाही पडली. सगळ्या खादीच्या मॅनेजर्सचा विरोध बाजूला ठेऊन, गांधीजींनी मजुरी तिप्पटीने वाढवली. तर स्वतः प्रत्यक्ष ते जगणं किंवा करणं किंवा अनुभवणं हे महत्त्वाचं ठरतं. आपल्या कामामध्ये, मतामध्ये निष्ठा आणि विश्वासार्हता मिळवण्यासाठी.
पण काही अनुभव घेताही येत नाहीत, उदाहरणार्थ बालमृत्यूचा अनुभव. माझं मुल काही कधी मेलं नाही, त्याची गरजही नाही मला. पण बालमृत्यू मी माझ्या उघड्या डोळ्यांनी इतक्या जवळून पाहिले की तेच पुरेसे होते मला हलवून टाकायला. २०-३० वर्ष माझी ती प्रेरणा टिकली कारण अतिशय हादरवून टाकणारे अनुभव गाठीशी होते. तर प्रत्यक्ष अनुभव घेणं म्हणजे ती जी निष्ठा आहे, ती जी प्रेरणा आहे, ती निव्वळ एक हॉबी किंवा एक adventurous अनुभव किंवा एक intellectual asset राहत नाही. त्याच्या पलीकडे जाते. आणि ती जेव्हा जाते, तिला आपण ‘जीवन निष्ठा’ म्हणतो. बौद्धिकतेच्या पलीकडे जाणारी आणि मला दुसऱ्याच्या तर्काची, अर्ग्युमेंटची गरज राहणार नाही अशी ती माझ्या जीवनामध्ये उतरली पाहिजे. अशी ‘जीवन निष्ठा’ आपण मिळवली पाहिजे.
आपल्या आजूबाजूच्या समाजात दिसणाऱ्या अनेक सामाजिक प्रश्नांना, समाज घटकांना समजून घेण्यासाठी आणि त्यासोबतच आपला ‘स्व’ अधिक उन्नत व्हावा व आपल्या जीवननिष्ठा अधिक दृढ व्हाव्या या उद्देशाने आपण ‘निर्माण’ अंतर्गत कृती शिक्षणाचा उपक्रम सुरु केला आहे. ज्यात गेल्या दोन वर्षात आपण दुष्काळ हा प्रश्न समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, त्यासोबत दुष्काळामुळे होरपळणारा समाज घटकही जवळून पाहिला. हा प्रयत्न म्हणजेच नायनांनी सांगितलेल्या जीवननिष्ठा दृढ करण्याचा भाग होता, असं म्हणता येईल. इथून पुढेही अशाच प्रकारे सामाजिक प्रश्नांच्या, वंचित समाज घटकांच्या अधिकाधिक जवळ जाऊन आपल्या निष्ठा, प्रेरणा समृद्ध करूयात.

निर्माणच्या कृती शिक्षण उपक्रमात सहभागी होण्यासाठी किंवा कुठलाही कृती कार्यक्रम सुचवण्यासाठी अमोलला (निर्माण ६) संपर्क करू शकता.
८८८८८१३६८०
amolsd07@gmail.com

विज्ञान आश्रमात बनतोय गरीबाला परवडणारा कृत्रिम हात...

           आपण घेतलेल्या शिक्षणाचा समाजासाठी काहीतरी उपयोग व्हावा, असं मला नेहमी वाटायचं. मी ह्या गोष्टीबद्दल खूप विचार करत होते की ‘मला काय करता येईल?’. कॉलेज सुरू असताना हा शोध चालूच होता, त्याच दरम्यान ‘विज्ञान आश्रम’बद्दल कळालं. विज्ञान आश्रम येथे Design Innovation Center मध्ये फेलोशीपसाठी नुकतेच अॅप्लिकेशन सुरू होते. मी त्यासाठी माझा अर्ज पाठवला आणि माझी निवड झाली. ‘इच्छा तिथे मार्ग’ म्हणतात ते हेच.
          अपंगांना त्यांची दैनंदिन कामं करता यावी म्हणून कृत्रिम हात वापरला जातो. पण त्याची किंमत सामान्य माणसाच्या आवाक्याबाहेर आहे. सामान्य माणसाला परवडेल असा कमी किमतीचा पण तितक्याच गुणवत्तेचा आणि उपयुक्ततेचा कृत्रिम हात (Low Cost Prosthetic Hand) तयार करणे, हा माझा प्रोजेक्ट आहे. Open source असलेले काही निवडक हात आणि उपलब्ध असलेल्या resourses मधून हे कसं साधता येईल, यावर काम चाललंय. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (3D printing) उपयोगही ह्या प्रोजेक्टमध्ये आम्ही करतोय.
         निर्णय घेताना मला वाटलं देखील नव्हतं की एवढा मोठा प्रोजेक्ट करण्यासाठी मी सक्षम आहे. पण हळू हळु सर्व काम व्यवस्थित होत गेलं. आता ६ महिने झाले आहेत विज्ञान आश्रममध्ये काम सुरु करून. खूप काही मोठं काम नाही केलं पण काही तरी समाजाला योगदान देतोय, वेगळं करतोय ह्याचं समाधान नक्कीच आहे. कॅम्पस प्लेसमेंट सोडून विज्ञान आश्रम जॉईन करणं तसं कठीण होतं माझ्यासाठी. पण मनात इच्छा फार होती आणि घरातून पाठबळ मिळाल्यावर मी मागे वळून बघितलच नाही. काम करताना एक वेगळीच मजा येतेय. पुढे आरोग्य क्षेत्राशी निगडीत तंत्रज्ञानावर काम करण्याचा विचार आहे.
        शिक्षणाने बायोमेडिकल इंजिनिअर असलेल्या निर्माण ६ च्या प्राची समर्थने नुकताच विज्ञान आश्रम मधील तिच्या कामाचा अनुभव शेअर केला. तिला तिच्या पुढील कामासाठी शुभेच्छा !


प्राची समर्थ, (निर्माण ६)

धीरज च्या प्रयत्नातून सटाण्याला फिजिओथेरपी केंद्र सुरु

           सर्व शिक्षा अभियानामध्ये अपंग समावेशित शिक्षण या विभागात मी समावेशित शिक्षण विशेषज्ञ म्हणून गेल्या ५ वर्षांपासून नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण (सटाणा) येथे काम करत आहे.
         विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विद्यार्थ्यांना सर्वसामान्य शाळेत दाखल करणे, दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी असणाऱ्या शासनाच्या सुविधा त्यांच्यापर्यंत पोहोचवणे ही दुव्याची भूमिका मी पार पडतो. आमच्या तालुक्यामध्ये मतीमंद, कर्णबधीर, अस्थिव्यंग, अल्पदृष्टी, सेरेब्रल पाल्सी, अंध, बहुविकलांग, वाचदोष इत्यादी अपंगत्व असणारे ० ते १८ वर्षातील १२०० विद्यार्थी-विद्यार्थिनी आहेत.
       दरवर्षी आम्ही जून-जुलै महिन्यात किती विद्यार्थी शाळेत दाखल झाले याचे सर्वेक्षण करत असतो. हे सर्वेक्षण आम्ही शाळा व अंगणवाड्यांवर जाऊन करतो. सर्वेक्षण झाल्यानंतर ज्या विद्यार्थ्यांची प्राथमिक तपासणी करायची आहे, ज्यांना अपंग प्रमाणपत्र काढायचे आहे, ज्यांना व्हीलचेअर आवश्यक आहे, ज्यांची फिजिओथेरपी करायची आहे अशा विद्यार्थ्यांच्या आम्ही याद्या बनवतो. त्यानुसार जिल्हास्तरावर अथवा तालुकास्तरावर शिबिराचे आयोजन केले जाते. या शिबिरांसाठी आम्ही या सर्व विद्यार्थ्यांना उपस्थित करतो.
      हे करत असतना एक गोष्ट नेहमी मनात यायची, कि जास्तीत जास्त शिबिरे हि जिल्हास्तरावर म्हणजे नाशिकला असतात. सटाणा ते नाशिक हे अंतर ९० किमी आहे. त्यातूनही हि मुले सटाण्याहून पुढे छोट्या छोट्या गावात राहतात. सटाणा ते नाशिक बस भाडे १०१ रु. आहे. पालक आणि विद्यार्थी दोघेही जर नाशिक ला फिजिओथेरपीसाठी आले तर त्यांचे ४०० ते ४५० रु. एका फिजिओथेरपीसाठी खर्च होतात. खासगी फिजिओथेरपिस्ट पण एका सेशन चे ३५० रु. घेतात. पण ते देखील आमच्या तालुक्यात उपलब्ध नाहीत. फक्त एकाच थेरपीस्ट उपलब्ध आहेत. त्यामुळे बरेचसे पालक आपल्या मुलांना घेऊन जात नाहीत व टी मुले उपचारांपासून वंचित राहतात.
        माझे व माझ्या सहकार्यांचे स्पेशल एजुकेशन चे शिक्षण झालेले असल्यामुळे आम्हाला बेसिक फिजिओथेरपी व स्पीच थेरपी ची माहिती आहे. त्यामुळे आपणच आपल्या तालुक्याच्या ठिकाणी एक फिजिओथेरपी सेंटर सुरु केले तर, आपण येथेच विद्यार्थ्यांना बेसिक थेरपी ची सेवा निशुल्क देऊ शकू असा विचार मनात आला. मी तो माझ्या सहकाऱ्यांना बोलून दाखवला. त्यांना हि कल्पना आवडली. मग आम्ही सगळ्यांनी मिळून थोडे पैसे जमा केले आणि बेसिक थेरपी चे साहित्य जमा केले आहे. ज्याद्वारे आम्ही फिजिओथेरपी च केंद्र सुरु केले आहे व आम्ही दर सोमवारी ही सुविधा विनाशुल्क पुरवतो. या प्रसंगामुळे आता माझा आत्मविश्वास खूप वाढला आहे.


धीरज वाणी, (निर्माण ६)

आर्थिक घोटाळे आणि मी

           आदर्श! सत्यम! सहारा आणि सध्या गाजत असलेला मल्ल्या यांच्या कोटयावधींच्या घोटाळ्यांबद्दल आपण पेपरात वाचत असतो व बातम्यांमध्ये ऐकत असतोच. एवढे मोठे आकडे बघून ‘भारत हा गरीब लोकांचा श्रीमंत देश!’ असाच विचार मनात डोकावतो. या घोटाळ्यांचे पुढे काही होते का? आणि कधी होते? या प्रश्नांची उत्तरे मात्र आपण शोधात राहतो.
   असाच विचार करत असताना मला अचानक आर्थिक गुन्ह्यांच्या तपासामध्ये मदत करण्याची संधी मिळाली. अशा गुन्ह्यांमधील आर्थिक व्यवहारांच्या परीक्षणासाठी Chartered Accountant (सनदी लेखापाल) ची Forensic Auditor म्हणून नेमणूक केली जाते. अशा नेमणूक केलेल्या जळगाव मधील शेखर सोनाळकर या C.A. सोबत मी काम करू लागले. Chartered Accountant च्या नेहमीच्या कामापेक्षा हे क्षेत्र वेगळे आहे. सर्व आर्थिक व्यवहारांचे सखोल परीक्षण करून यातील परस्परसंबंध जोडून गैरव्यवहार शोधावा लागतो. त्यापुढे ती साखळी शोधून पोलिसांसोबत त्याचे पुरावे जोडावे लागतात.

सध्या आम्ही तीन घोटाळ्यांच्या तपासावर काम करत आहोत.
१. सहकारी संस्थांमधील संचालक मंडळाने केलेले गैरव्यवहार
२. Ponzi scheme – एका pvt. ltd. company ने दाम दुप्पट च्या आमिषाने गोळा केलेले कोट्यावधी रुपये व फरार झालेले डायरेक्टर
३. सरकारी संस्थेमधील घोटाळा (विशिष्ठ समाजघटकांच्या प्रगतीसाठी ही संस्था सरकारी अनुदान/निधी घेते.

   या गुन्ह्यांच्या तपास करताना असे जाणवले की खात्रीशीर गुंतवणुकीची हमी देण्यासाठी गरीब लोकांना मुख्य प्रवाहाच्या बँकिंगमध्ये आणणे गरजेचे आहे. कारण सहकारी पतसंस्था त्यांना आकर्षक व्याज दरात कर्जे सहजरीत्या उपलब्ध करून देतात. संचालकांनी केलेले घोटाळे बाहेर आल्यानंतर अशा लाखो ठेवीदारांचे पैसे बुडतात. त्यांचे घामाचे कष्टाचे पैसे आर्थिक गुन्हेगार केव्हाच घेऊन गेलेले असतात. ते परत मिळवून देणे हे एक मोठे आव्हानच आहे. आर्थिक साक्षरतेची आता प्रचंड गरज जाणवू लागली आहे.
   सरकारी यंत्रणेसोबत काम करण्याची माझी खूप इच्छा होती. यानिमित्ताने यंत्रणेसोबत जवळून काम करता आले. त्यांना असलेले फायदे, अधिकार व मर्यादा समजून घेता आल्या. आर्थिक घोटाळ्यातील प्रमुख अडचण अशी आहे की पैशाची फेरफार वर्षानुवर्षे सुरु असते, ती उघडकीस खुप उशिरा येते. मग त्याचे परिणाम दिसू लागतात. मग लोक तक्रार नोंदवतात. (यातही काळा पैसा असलेले लोक पुढे येत नाहीत) त्यानंतर कारवाई सुरु होते, मग तपास आणि सरतेशेवटी न्यायालय, मग निकाल. ही सर्व खूप वर्षांची प्रक्रिया असते. यासोबत सरकारला पण खूप मर्यादा असतात. उदा. आर्थिक गुन्ह्यातील व्याख्या समजून घोटाळ्याचा तपास करणे, निधीची उपलब्धता, एकाच वेळी अनेक तपासाची जबाबदारी, सतत बदलणारे तपास अधिकारी, इ.
   आर्थिक गुन्ह्यांच्या तपासामध्ये या अनेक टप्प्यांमधून पुढच्या टप्प्याला जाताना पुरावे बदलण्याचे, पुरावे नष्ट होण्याच्या शक्यता असतात. काही वेळा आरोपी सरळ तक्रारदारालाच पैसे देऊन टाकतात; त्यामुळे तपासच थांबतो. मात्र सगळ्यात चांगला मुद्दा की आर्थिक गुन्ह्यांमधील पुरावे हे documental evidence असल्याने पुराव्याची ताकद राहते (उदा. A transferred 50 lakhs to B – यात बदल होऊ शकत नाही). जर आम्ही चांगले काम करून forensic audit report मजबूत करून दिला तर आरोपीला शिक्षा होणार याची खात्री असते.

आर्थिक घोटाळ्यांपासून कसे वाचाल?
१. कोणत्याही दाम दुप्पट व जलद पैसे देणाऱ्या योजनेमध्ये गुंतवणूक करू नका.
२. आर्थिक दुर्बल घटकांना मुख्य प्रवाहाच्या बँकिंगमध्ये आणण्यास प्रयत्न करा.
३. रोजंदारी करणारे, भाजीवाली, भांडीवाली यांना आवर्जून विचारा की ते पैसे कोठे गुंतवतात व कर्जे किती व्याज दराने घेतात. त्यांना आर्थिक साक्षर करा.
४. कोणत्याही संस्थेमध्ये गुंतवणूक करताना वार्षिक अहवाल – Balancesheet वाचा. त्यामध्ये संचालकांची कर्जे, संबंधित संस्था (related party) यांच्याशी व्यवहाराविषयी दिलेली माहिती नक्की वाचा.

गीता लेले, (निर्माण ६)



मुक्तीपथ: दारू व तंबाखू विरुद्ध गडचिरोली जिल्हा

निर्माण ६ चा प्रतिक वडमारे गडचिरोली जिल्ह्यात सुरु झालेल्या मुक्तीपथ अभियानात रुजू झाला आहे. त्याच्या या निर्णयाविषयी व मुक्तीपथ अभियानाविषयी त्याच्याच शब्दात...

           सर्च मध्ये कामाला सुरुवात करताना ठरवलेला एक वर्षाचा कालावधी संपून गेला होता. पुढे काय करायचं हा प्रश्नच होता. सर्च मध्ये वर्षभर केलेल्या कामातून मुख्यतः कुठल्याही प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीत लहान लहान गोष्टी किती महत्वाच्या असतात व त्यांची अंमलबजावणी कशी करायची हे प्रामुख्याने शिकलो होतो.
   गडचिरोलीत सुरु झालेल्या मुक्तीपथ प्रकल्पात, प्रकल्पातील नियोजित गोष्टींची अंमलबजावणी किती परिणामकारकरित्या होते आहे हे समजण्यासाठी त्यासंबंधीत माहितीचे व्यवस्थापन व विश्लेषन करणार्‍या व्यक्तीची गरज होती. पुर्वी केलेल्या कामातुन झालेल्या शिक्षणास अनुरुप कामाची संधी व सर्चच्या सुरक्षित वातावरणातुन बाहेर पडुन कामाला भिडता येईल तसेच, गडचिरोली जिल्ह्यात प्रत्यक्ष फिरुन समाजाचे वास्तव स्वरुप पाहता येईल या विचारांनी मी मुक्तिपथ कार्यक्रमात १ ऑक्टोबर २०१६ रोजी रुजू झालो.



       मुक्तिपथ हा सर्च, टाटा ट्रस्ट व महाराष्ट्र शासन यांच्या संयुक्त विद्यमाने गडचिरोली जिल्ह्यात सुरु झालेला एक अभिनव प्रकल्प आहे. दारु व तंबाखूची भीषण समस्या असलेल्या या जिल्ह्यातील लोकांचा दारु व तंबाखूवर होणारा खर्च, येत्या ३ वर्षांत किमान ३० टक्क्यांनी कमी होऊन दरवर्षी १०० कोटी रुपयांची जनतेच्या पैशांची बचत करणे हे या प्रकल्पाचे एक प्रमुख उद्दिष्ट आहे. विकासापेक्षा व्यसनावर जास्त खर्च करणार्‍या गडचिरोली जिल्ह्याच्या विकासासाठी हा नक्कीच एक पथदर्शी उपक्रम ठरेल असे वाटते.

प्रतीक वडमारे, (निर्माण ६)


मुक्कामपोस्ट मन्नेराजाराम - २

           निर्माण ५ चा डॉक्टर दिग्विजय बंडगर एप्रिल २०१६ पासून गडचिरोली जिल्ह्यातील भामरागड तालुक्यातील मन्नेराजाराम येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम करत आहे. सोलापूर GMC मधून MBBS चे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्याने MOship करायचा निर्णय घेतला आणि गडचिरोली जिल्ह्यात काम करायचे ठरवले. तिथे काम करताना त्याला आलेला अनुभव त्याच्याच शब्दात...

           मन्नेराजाराम सारख्या दुर्गम आरोग्य केंद्रात काम करताना स्वतःच्या ज्ञानाचा कस लागत होता. मला काम करताना अजून खूप काही शिकण्याची नितांत गरज जाणवत होती. पुस्तकातून वाचून वाचून उपचार चालू होते. तपासणी कक्षात पुस्तकांचा खच पडला होता. लोकांनाही केलेले उपचार चांगले वाटत असावेत, त्यामुळे ओपीडीतील (Out Patient Department) सुरवातीची चार पाच संख्या आता चाळीस पन्नास वर पोहोचली होती. प्रसूतीसाठी महिला आरोग्य केंद्रात येऊ लागल्या. माझ्याकडून होत असलेले सगळे उपचार मी करत होतो. लहान सहान गोष्टींपासून दुर्धर आजारांपर्यंत लोक माझ्याकडे येऊ लागले. मला शक्य नसल्यास हेमलकशात अनघा ताईकडे (अनघा आमटे) रेफर करत होतो. मी काही दिवस ओपीडी व काही दिवस गावांमध्ये फिरायचो, उपकेंद्रांना भेटी द्यायचो. दवाखान्यात “पोट्टासा डॉक्टर” आला आहे, अशी माझी प्रतिमा आसपासच्या गावात होती. एक दिवशी अशी घटना घडली मी एका रात्रीत हिरो वैगरे झालो.
संध्याकाळी ओपीडी संपल्यावर घरी जात असताना एका पेशंटला खाटेवर टाकून बांबूने उचलून लोक माझ्याकडे घेऊन आले. त्यांना मी त्याला दवाखान्यातील खाटेवर घ्यायला सांगितले. वीस पंचवीस लोक पाहून काहीतरी गंभीर असल्याची कल्पना मला आली होती. फुलाबाईला पेशंटचे नातेवाईक काय सांगत आहेत ते विचारले (फुलाबाई आरोग्य केंद्रातली सफाई कामगार आहे, दुभाषी म्हणून काम करते). दोन दिवसांपासून पेशंट झोपून असल्याचे त्यांनी सांगितले. काही प्रतिसाद देत नाही, शुद्ध नाही, श्वास सुरु नाही असे वाटतंय. तर तो मरण पावला आहे की नाही, असेल तर आम्ही अंत्यविधी करू का, या गोष्टीसाठी ते आले होते. येचली या त्यांच्या जवळच्या गावी त्यांच्या सगळ्या नातेवाईकांना अंत्यविधीसाठी निरोप पाठवला होता. मी पेशंटची तपासणी केली असता पेशंट जिवंत असल्याची लक्षणे (हृदयाचे ठोके, डोळ्यांची बाहुली) दिसत होती. पेशंट जिवंत असल्याचे मी त्यांना सांगितले पण त्याचे निदान मात्र मला होत नव्हते. मी त्यांना तसे सांगितले व रुग्णवाहिका घेऊन हेमलकसाला जाण्यास सांगितले. त्यांनी पेशंटला पुढे नेण्यास नकार दिला. “तुम्हीच काही तरी करा नाहीतर, आम्ही अंत्यसंस्कार करतो.” असे त्यांनी मला सांगितले आणि माझ्यावर मोठी नैतिक जबाबदारी आली.
मी खूप विचार केला, हिस्टरी अजून एकदा विचारली. त्यातून एक गोष्ट कळाली की तो दोन दिवसापूर्वी खूप मोहाची दारू पिऊन होता. तीन चार दिवस जेवण केले नव्हते. मग मला माझ्या इंटर्नशिपच्या मेडिसनच्या पोस्टिंगमध्ये हायपोग्लायसेमियाची केस आठवली. रक्तामधली साखर ४० पेक्षा कमी झाल्यावर देखील अशी सेमी कोमाची अवस्था होते, बेशुद्धी येते. उपचारांनी पूर्णपणे बरा झालेला पेशंटही मी पाहिला होता. मग लगेचच सिस्टरने रक्तातील साखर ग्लूकोमीटरने तपासली आणि मला एकदम माझं निदान मिळालं. रक्तातील साखर होती १५ ग्रॅम/डी.एल. त्याच्यामुळेच त्याची ही स्थिती होती. मी लगेचच आमच्यकडे उपलब्ध असलेली Dextrose 10% I.V. Drip लावायला सांगितली. आर्धी बोटल जाते न जाते तोच पेशंट उठून बसला आणि बडबडायला लागला. लोकांच्या आश्चर्याला सीमाच राहिली नाही. मेलेला माणूस जिवंत झाला म्हणून सगळ्या लोकांमध्ये चर्चा सुरु झाली. दवाखान्यात पेशंटला बघायला गावातील लोक येऊ लागले. मलापण माझ्या उपचारावर विश्वास बसत नव्हता. हसूही येत होतं. त्यानंतर “पोट्टासा डॉक्टर”चा भाव वधारला. तेव्हापासून ओपीडी वाढली आणि प्रसुतींची संख्यादेखील!
त्या दिवशी मला मी पी.जी.च्या अभ्यासाच्या मागे न लागता लक्षपूर्वक इंटर्नशिप केल्याचा अभिमान वाटला आणि करत असलेल्या कामाचा देखील!

दिग्विजय बंडगर (निर्माण ५)

ग्रामीण आरोग्याचा ‘कानोसा’

           प्रा. आ. केंद्र, जिमलगट्टा येथे कामाला सुरवात केली तेव्हा focus असा कुठल्याच गोष्टीवर नव्हता. त्यामुळे ग्रामीण भागातील आरोग्याच्या प्रश्नांच्या अभ्यासाचेही तेच! त्याला विशेष अशी दिशा नव्हती. याच दरम्यान अम्मांचे ‘कानोसा’ हे पुस्तक वाचायला सुरवात केली. ग्रामीण आदिवासी स्त्रियांचे स्वतःचे शरीर आणि आरोग्यासंबंधी विविध समज आणि गैरसमज मला या पुस्तकातून माहिती झाले. एखादा आजार कसा होतो, मग आहारातल्या कुठल्या घटकाचा त्यावर कसा परिणाम होतो, काय खावं आणि काय नको याबद्दलच्या (त्यांच्या) समजुती वाचून सुरवातीला खरं म्हणजे गंमतच वाटली. या सर्व गोष्टी अम्मांनी या भागात काम करणाऱ्या सुईणींकडून समजावून घेतल्या हे विशेष आवडलं. कारण गडचिरोलीसारख्या भागात जिथे आरोग्यासंबंधी आधुनिक सुविधा अद्याप पोहोचलेल्या नाहीत तिथे दाई, सुईणी या पारंपारिक आरोग्यसेवकांचा लोकांच्या मनावर खूप मोठा प्रभाव असतो. दाईच्या समजुती आणि गैरसमजुती त्या भागातील लोकांच्या आरोग्यविषयक कल्पना आणि चालीरीतींमधून थेट प्रतिबिंबित होतात.
  ‘कानोसा’मध्ये अम्मांनी येथील स्त्रियांना भेडसवणाऱ्या प्रमुख समस्यांचा वेध घेतला आहे. त्यातून या समस्यांकडेही माझे लक्ष वेधले गेले. हा संपूर्ण आवाकाच माझ्याकडून दुर्लक्षित राहात होता. उदाहरणार्थ मासिक पाळीची अनियमितता, गुप्त रोग, इत्यादी आजारांबद्दल आजपर्यंत कोणीही माझ्याशी उघडपणे बोलले नव्हते. फक्त ‘कमजोरी वाटते आहे’ यापेक्षा वेगळी काही तक्रार नसायची. यानंतर मीच जेव्हा थेट (उघड) प्रश्न विचारण्यास सुरवात केली तेव्हा मग पदर जाणे, पाळीच्या दरम्यान त्रास होणे, अशा विविध गोष्टी समोर यायला लागल्या.
  अम्मांच्या पुस्तकातून, त्यांच्या अनुभवांच्या शिदोरीतून झालेल्या शिक्षणाची मला माझं रोजच काम अधिक लोकाभिमुख करायला खूप मदत झाली. मी काम करत असलेल्या गावातील लोकांना अधिक समजावून घेताना, त्यांच्यासाठी उपयोगी पडताना होणारा आनंदही विरळाच!


अमित ढगे, (निर्माण ६)

Before The Flood

फिशर स्टीवन्स आणि लिओनार्डो डिकॅप्रियो यांचा BEFORE THE FLOOD’ हा माहितीपट म्हणजे आधुनिक जगातील सर्वात गहन आणि तरीही दुर्लक्षित अशा हवामानातील बदलावर केलेले कठोर भाष्य आहे. निर्माण ६ चा आपला मित्र विवेक पाटील याने आपल्याला या माहितीपटाची ओळख व्हावी म्हणून लिहिलेला हा परिचय....
           Climate change, म्हणजेच पृथ्वीच्या पर्यावरणात मानवी कृतींमुळे झालेले बदल हा २१ व्या शतकातील सर्वात मोठी समस्या असण्याचा दावा केला गेला असून जगातील सर्व भागांत आणि देशांना त्याची झळ लागत आहे. माहितीपटाचे नाव हे 'the garden of earthly delights' नावाच्या एका प्रसिद्ध कलाकृतीच्या चित्रातून प्रभावित झालेले आहे. पृथ्वीचा नाश होण्याच्या आधीचे चित्र या भागात कलाकाराने रेखाटलय. या कथेचा एक रूपक म्हणून वापर करून आजच्या जगातील परिस्थीतीची कल्पना केली गेली आहे - हवामान बदलाच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष केल्यास पर्यावरणीय विनाश अटळ आहे.
    मागील ४० वर्षांत जीवाश्म इंधनांचा अविवेकी वापर केल्याने पूर्ण जगभरात झालेल्या वायू आणि पाण्याच्या प्रदूषणाची चाचपणी केली गेली. त्यातून आलेले निष्कर्ष धक्कादायक आहेत. पाश्चात्य देशांत चाललेल्या अनिर्बंध विकासापोटी ज्या देशांना अजून विकासाचे वारे पूर्णपणे लागले नाहीत त्यांना याची झळ सहन करावी लागत आहे. त्यात भर म्हणजे जगभरातील उद्योजक, प्रशासक आणि ग्राहक पुरेशा समजुतीअभावी या प्रश्नाकडे नेहमीच दुर्लक्ष करत आलेले आहेत. एका दृष्यानुसार, चीन मधील एक औद्योगिक शहर, जे जगाचे उत्पादन केंद्र म्हणून समजले जाते, तेथे दिवसाला होणारे प्रदूषण हे पूर्ण अमेरिकेत होणाऱ्या प्रदूषणाइतके गणले गेले.



   जीवाश्म इंधनांच्या वापरावर, तसेच हवेत सतत जाणार्या प्रदूषित वायुंवर होणारे उपाय व्यक्तिगत बदलांतून आणि धोरणात्मक बदलांतून अशा दोन्ही मार्गाने करता येतील. माहितीपटाच्या ओघानुसार यातील व्यक्तिगत उपायांचा काळ आता लोटून गेलेला आहे. कितीही प्रयत्न केले तरी जीवाश्म इंधनांवर आणि पर्यावरणाचा विनाश करणाऱ्या उद्योगांतून उभी राहिलेली व्यापाराची साखळी ही व्यक्तिगत सवयींतून होणार्या बदलांच्या आवाक्यापलीकडली आहे. आता विकसित देशांचे प्रशासन आणि मोठे उद्योग यांना बदलायला सांगणे महत्त्वाचे आहे. पूर्ण जगात कुठेही गेले तरी सरकार लोकांच्या मानसिकतेप्रमाणे आपली धोरणे बदलते हे नक्की. तेव्हा विविध मार्गाने जनतेने पर्यावरणाच्या संवर्धनाला आपला पाठींबा दाखवणे महत्त्वाचे आहे.
   Centre for Science and Environment या संशोधन संस्थेच्या सुनिता नारायण यांनी आपले खडतर मत व्यक्त केले. अमेरिकेसारखे प्रगत देश इतरांना जीवाश्मांचा वापर आणि प्रदूषण कमी करायला सांगत असताना त्यांच्या जीवनशैलीत बदल करायला मात्र तयार होत नाहीत. एका अभ्यासानुसार, अमेरिकेतील व्यक्तीचा सरासरी उर्जेचा वापर भारतातील व्यक्तीच्या ३४ पट आहे. तेव्हा प्रगत देशांनी पुढाकार घेऊन उद्योगांच्या आणि पायाभूत सुविधांच्या शैलीत मोठे बदल घडवायला सुरुवात केल्यास इतर देश त्याचा आदर्श घेऊ शकतील. भारतासारख्या प्रगतीशील देशात आजही जवळपास ३० कोटी लोकांपर्यंत वीज पोहोचलेली नाही. तेव्हा पर्यावरणाच्या प्रश्नाआधी विजेच्या उपलब्धीला प्राधान्य दिले जाणार आणि त्यापायी जीवाश्मांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर अनिवार्यच असणार. अशा वेळी जास्तीत जास्त प्रमाणात अपारंपरिक ऊर्जास्त्रोतांचा वापर करणे हे भविष्याला अनुसरून एक मोठे योगदान म्हणता येईल.
‘टेसला’ सारख्या कंपन्या हवामानातील बदलाच्या प्रश्नावर तोडगा काढण्यासाठी तांत्रिक विकास करण्यात पुढाकार घेत आहेत. पण तरीही मोठ्या प्रमाणावर इच्छाशक्तीचा अभाव हा या लाटेच्या प्रसारातील मुख्य अडथळा असल्याचे सांगितले गेले. धोरणात्मक बदल होण्यात लोकांच्या मताचा आणि मानसिकतेचा खूप मोठा वाटा असतो हे इथे लक्षात घेतले पाहिजे.
   पायर सेलर्स या अंतराळवीराच्या आशादायी मनोगताने या माहितीपटाची शेवट होते.
  “हो, अजूनही आशा आहे.. मी एक सकारात्मक व्यक्ती आहे. माझा लोकांवर विश्वास आहे. आणि मला वाटते कि जेव्हा लोक या प्रश्नाबद्दल असणाऱ्या अनिश्चिततेतून बाहेर येतील, उघड्या डोळ्यांनी या गोष्टीकडे एका पातळीवर एक खरीखुरी समस्या म्हणून पाहायला सुरुवात करतील, आणि जर यावर योग्य कृती करण्याची त्यांना काही प्रमाणात समज दिली गेली असेल, तर ते तसे नक्की करतील.”
 विवेक पाटील, (निर्माण ६)



निर्माणीच्या नजरेतून



The Federation of All India Farmer Associations [FAIFA] ह्या तंबाखू – पाल्म उत्पादक “शेतकऱ्यांच्या भल्यासाठी” २०१५ मध्ये स्थापलेल्या संस्थेने केलेली ही जाहिरात.


जाहिरातीची जागा केंदीय मंत्रालयाच्या आवारात, उद्योग भवनासमोरच्या चौकात लावलेला हा फ्लेक्स
वेळ - नोव्हेंबर महिन्यात दिल्लीत संसदेचं हिवाळी सत्र  + WHO FCTC (Framework Convention on Tobacco Control) Conference of the Parties (COP7) होणार होती.

ही जाहिरात पाहून २ मुद्दे ठळक होतात.
.       एका शेतकऱ्याच्या उदास – भकाल चित्राद्वारे केलेले आवाहन हे खुप aggressive professional marketing चे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सामाजिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या सगळ्यांना २ ठिकाणी आपले व्यक्त होणे गरजेचे आहे. Policy maker’s समोर लोकांचे हित कशात आहे ते मांडणे आणि एकूण समाजात प्रबोधनाचे / health awareness / education ई. बाबत चे संदेश पोहचवणे. ह्या दोन्ही ठिकाणी वरील जाहिरातीच्या तुलनेत सध्याचे प्रयत्न मवाळ वाटतात. गांधीनी सांगितलेल्या शेवटच्या माणसाचे भले करायचे असेल तर सामाजिक काम करणाऱ्या सगळ्यांना अजून प्रभावी प्रचाराच्या पद्धती शोधाव्या / वापराव्या लागतील. ह्या जाहिरातीतून हे शिकण्यासारखं आहे.

. भारतात २००० लक्ष लोक तंबाखू वापरतात, त्यामुळे त्यांचे आरोग्य आणि आर्थिक जीवनमान धोक्यात येते. ह्यातील बहुतांशी लोक ग्रामीण गरीब मजूर / शेतकरी आहेत.  ह्या लोकांचं भलं चिंतावं की मोजक्या कंपन्या / तंबाखू उत्पादक + पाल्म तेल उत्पादक शेतकऱ्याच्या आर्थिक फायद्याचे निर्णय घ्यावे हा सरकारी धोरण ठरवणाऱ्या चा choice आहे. त्यातूनच सरकार कुणासाठी कल्याणकारी आहे ते ठरेल.

उमेश जाधव, (निर्माण ५)