सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Saturday, 1 July 2017

सीमोल्लंघन मे जून २०१७



या अंकात...


Data Driven Governance with SocialCops

Pooja Verulkar (NIRMAN 7), an engineer by education, was working in a corporate company; she left her job and joined SocialCops, a data intelligence company and now working for implementation of Sansad Adarsh Gram Yojana in Chandrapur district. Pooja is telling about her decision…

Why did I leave Mu_Sigma?
I was working for providing data driven decisions to solve business problems of foreign clients. Though this job was good for my personal growth as I was learning a lot, I could not see any visible impact of my work. I enjoyed working on the projects but was not sure if my work is making any impact. After Nirman 7.1 camp, I realised the question I need to find an answer for is- majhi garaj kuthe ahe? So I left the job at Mu Sigma.

Why Socialcorps? What is the project?
I started searching for something which will align with my capabilities and where my work will matter. As I was interested in data science, I started searching for opportunities where data science is used for decision making in the development sector. Then I came to know about SocialCops which works in data driven governance domain.

My role in SocialCops:
I joined SocialCops as Implementation lead in Chandrapur. In partnership with Socialcops, Tata trusts are working in Chandrapur for the development of villages in three blocks of Chandrapur through the data-driven implementation of Sansad Adarsh Gram Yojna. An online dashboard has been created which is used by the government officials for village development planning. Currently, I am working on creating a real-time monitoring of the village development activities which will enable the higher officials to track the development of villages online. My primary role is to understand how the government takes decisions and how it can be made better by making efficient use of data.
Data-driven governance is a new and very interesting domain to work in. I want to work on institutionalising data-driven governance to make the decision making better.
To read more about SocialCops - https://socialcops.com/

Pooja Verulkar, NIRMAN 7

तंत्रज्ञान आणि सामाजिक प्रश्नांची सांगड घालताना ...

यतीन दिवाकर (निर्माण २) भारतीय प्रौद्योगिकी संस्था, मुंबई (आयआयटी बॉम्बे) येथे तंत्रज्ञान व विकास उपाय कोष (Technology and Development Solutions Cell, TDSC) मध्ये रुजू झाला आहे. तिथे तो नक्की काय काम करतोय हे जाणून घेऊयात यतीनच्याच शब्दात -

 “तुम्ही ऐकलंच असेल की २०१५ पर्यंत मी आकाश बडवे आणि आकाश पत्की सारखाच छत्तिसगडमध्ये पंतप्रधान ग्रामीण विकास अध्येता (PMRDF) म्हणून काम करत होतो. तिथून मी गोंडवाना विद्यापीठ गडचिरोली मधल्या विज्ञान व तंत्रज्ञान संसाधन केंद्रात (STRC) कामाला लागल्याची बातमी सुमारे पावणेदोन वर्षांपूर्वी आपण सिमोल्लंघन मध्येच वाचली असेल. तिथे काही माझे मन लागले नाही, तरी मी महिन्यातच तिथून बाहेर पडलो. बाहेर पडताना आता स्वत:च काही सुरू करावे असं मनात होतं आणि रायपुरला गेल्या वर्षी एप्रिलमध्ये जाऊन तसे प्रयत्न सुरू केले. त्या काळात जाणवलं की कित्येक गैर-सरकारी संस्थांना (NGOs) छोट्या-छोट्या तांत्रिक मदतीची गरज असते आणि मा‍झ्या सारख्या CTARA आणि PMRDF ची पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तीला हे करणे सहज शक्य आहे.

तर रायपुरमध्ये हे करणं चालू करतच होतो तेव्हाच आयआयटी मधून प्रा. मिलिंद सोहोनी यांनी विचारले की असलंच काम TDSC मध्ये करणार का? एकदा आयआयटीमध्येराहलेल्या व्यक्तीला परत तिथे जायची संधी मिळाली तर ती सोडणारी एखादीच अ‍वलिया असते. मी त्यातील नाही. परत, काम एवढं भारी आहे ना! तर आता कामाबद्दल. मी TDSC चा प्रकल्प व्यवस्थापक आहे.

TDSC म्हणजे काय? CTARA मध्ये M.Tech. करणार्‍या विद्यार्थ्यांना development sector मध्ये कामाचा अनुभव आणि स्वत:ची consultancy सुरू करायच्या आधी तयारीसाठी २०१३-१४ मध्ये TDSC सुरू केले. (गंमत म्हणजे २०१६ जून मध्ये मी तिथे कामाला लागायच्या आधी अडीच वर्षात एकही CTARA च्या विद्यार्थ्याने इथे पूर्ण वेळ काम नाही केलं, त्याची कारणं वेगळी आहेत, कधी भेटलो तर बोलूयात.) 
विद्यार्थ्यांच्या thesis/ project मधून तयार झालेला protocol वापरून सरकारी विभाग, NGOs, CSRs, trusts, साठी काम करून fees मिळवता येते हे दाखवून देण्याचं काम इथे होतंय. काही परत-परत लागणार्‍या सुविधा देऊन सलग १-२ वर्षं regular income मिळवता येतो हे पण आम्ही दाखवून दिलयं. विद्यार्थी ते development professional या स्थित्यंतराला आम्ही मदत करतोय.

आम्ही जवळच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांना कामासाठी प्राधान्य देतो. इथे आम्ही ग्रामीण पेयजल पुरवठा योजनांची तपासणी, जलयुक्त शिवारमधील कामांची पहाणी, ठक्कर बाप्पा आदिवासी वस्ती विकास कार्यक्रमात होणारी रस्ते व बांधकामाची कामे, कचरा व्यवस्थापन व नळ-जल पुरवठा योजनांचे नियोजन असली कामे सरकारी विभागांसाठी करत आहोत. सोबतच काही सामाजिक संस्थांसाठी पाणलोट व्यवस्थापन, ग्रामीण नियोजन, सिंचन सुविधा, इ. वर काम करतोय. आरोहण (जव्हार, मोखाडा) आणि युवा मित्र (सिन्नर) सोबत गेले दोन वर्ष सतत काम करतोय.

महिन्यातील १०-१२ दिवस field-work आणि बाकी दिवस research, reporting असं काम असतं. समोरच्याची गरज, मिळणारा मोबदला, असलेला वेळ, आमचे ज्ञान अश्या सगळ्याची सांगड घालत आम्ही नव-नवीन पद्धतीने काम करतो. ठक्कर बाप्पामध्ये तर आम्ही पाच-सात हजारात एका रस्त्याची तपासणी करतोय! त्यासाठी आम्ही आमच्याच नव्या टेस्ट बनवल्या आहेत. PMGSY मध्ये जे करतात, त्याचे सोपं रूप बनवलंय. सहा महिने तर ते बनवायला लागले! आता आमचे सगळे protocols आम्ही उन्नत महाराष्ट्र अभियानांतर्गत इतर महाविद्यालयांशी वाटून त्यांना त्यांच्या जिल्ह्यात काम करायला उद्युक्त करत आहोत. या पावसाळ्यात पालघर जिल्ह्याच्या पाणी-पुरवठा विभागाला नळ-जल योजनांचे नियोजन प्रभावी व शाश्वत पद्धतींनी करण्याचे प्रशिक्षण देणार आहोत.

या सर्वात माझे काम म्हणजे सध्या सोबत असणार्‍या ८-१० staff interns च्या कामात मदत करणे, प्रत्येक project च्या प्रत्येक रिपोर्ट वाचून चुका सुधारणे, नवीन protocol ची चाचणी करताना सोबत जाणे, मॅनेजरची सर्व कामे करणे, जिथे कमी तिथे आम्ही प्रमाणे इतर कामांत मदत करणे, आदी.

TDSC बद्दल, माझ्या कामाबद्दल, असं काम तुमच्या कॉलेज मध्ये कसं करता येईल याबद्दल बोलायला 9823578400 वर व्हॉट्सअ‍ॅप्प करा, yatindestel@gmail.com ला मेल लिहा. सोबतच www.ctara.iitb.ac.in/tdsc ला भेट द्या.

यतीन दिवाकर, निर्माण २

गांधीजींच्या 'तलीस्मान'ने दाखवली दिशा

देवल सावरकर (निर्माण ५) मुळची अमरावतीची. नांदेडच्या शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालयातून बी.ए.एम.एस. चे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर तिने नुकतेच ओडीसा मधील स्वास्थ्य स्वराज्य या संस्थेमध्ये ज्युनिअर मेडिकल ऑफिसर म्हणून काम करायला सुरवात केली आहे, तिच्या या निर्णयाबद्दल तिच्याच शब्दात...

स्वास्थ्य स्वराज ही संस्था गेल्या तीन वर्षांपासून कालाहंडी जिल्ह्यातील थॉमुल रामपूर ब्लॉकच्या ७५ गावांमध्ये सर्वंकष आरोग्यसेवा देण्याचे काम करते. मुख्य दवाखान्यासोबतच तेथे दोन सब-सेन्टर्स आहेत, तेथे OPD आणि २ bed IPD आणि इमर्जन्सी रूम आहे. सोबतच प्रत्येक महिन्याला TB क्लिनिक होतं. किशोरवयीन मुलींसाठी तुलसी आणि Health Promoting School  असे उपक्रम चालतात.
तिच्या कामाबद्दल सांगताना देवल म्हणाली, “माझं काम दोन ठिकाणची OPD, IPD EMERGENCY  बघणे स्वास्थ्य साथी (health worker), फील्ड अॅनिमेटर्स आणि community नर्सेसचे ट्रेनिंग घेणे, तसेच ५ ते ६ गाव मिळून एक cluster आहे, तर महिन्याला कमीत कमी ३ cluster मध्ये नवजात बालके आणि ५ वर्षाखालील मुलांसाठी त्या ठिकाणी शिबिरांचे आयोजन करणे. अशा प्रकारचे आहे.
या भागात डोंगरिया कोंद आदिवासी आहेत आणि त्यांची भाषा कुई आहे. इकडचे वातावरण खूपच छान आहे, आजूबाजूला सुंदर डोंगर आहेत. पण वाहतुकीची काहीच सुविधा नाही. फोनला रेंज नाही. आरोग्याची समस्या देखील खूप बिकट आहे. लोकांशी खूपच जवळचा संबंध येत असल्यामुळे त्यांच्या समस्या खूप चांगल्या प्रकारें समजून घेता येत आहेत, परिणामी पब्लिक हेल्थ खूप छान प्रकारे समजून घेता येत आहे.
मी इकडे येण्याआधी जास्त विचार नव्हता केला पण इथली परिस्थिती पाहून काम करणे खूप गरजेचे वाटले. इकडे शेती जास्त नाही, रोजगार नाही, पैसा नाही त्यासमोर आरोग्य ही गोष्ट त्यांना खूप दुय्यम वाटते. हे जरा ड्रामॅटिक वाटेल पण इकडे आल्यावर मी क्लिनिकमध्ये लिहिलेल्या गांधीजींच्या ‘तलीस्मान’ च्या ओळी वाचल्या आणि काम करण्यासाठी प्रेरित झाले. इथले प्रेमळ लोक आणि निसर्गाकडून काम करण्याची प्रेरणा मिळत राहते फक्त जेवण तेवढ demotivate करत राहतं... :D इथले काम पाहण्यासाठी आणि मला भेटायला नक्की या...
देवलला तिच्या पुढील कामासाठी खूप खूप शुभेच्छा!

देवल सावरकर, निर्माण ५

Impact म्हणजे काय रे भाऊ? कसा मोजणार?

"नमस्कार, मी निखिल जोशी. आपल्याला निर्माण शिबिरांत नेहमी म्हणजे काय? (MK?) व कसं मोजणार? (KM?) हे प्रश्न विचारले जातात. मात्र हे प्रश्न विचारणं हेच आपले काम असेल तर? मी पानी फाउंडेशन सोबत काम सुरू केले असून त्यांच्या कामाचा परिणाम मोजणे अशी माझी जबाबदारी आहे. कामाचे स्वरूप आणि त्यामागची विचारप्रक्रिया निर्माणच्या मित्रांसोबत शेअर करावीशी वाटली...
            पानीने आयोजित केलेल्या वॉटर कप स्पर्धेच्या निमित्ताने ३० तालुक्यांतील १३०० गावांत जलसंधारणाचे काम झाले आहे. मात्र एवढे काम केल्यानंतर भूजल पातळीत काय फरक पडला? सिंचन वाढले का? उत्पादन उत्पन्न किती वाढले? पशुपालन-दूधव्यवसाय इतर जोडधंदे सुरू झाले का? टँकर्सची आवश्यकता कमी झाली का? स्थलांतर कमी झाले का? पाणी या संसाधनाकडे पाहण्याच्या लोकांच्या दृष्टीकोनात काय फरक पडला? गावातले लोक स्पर्धेपुरते एकत्र आले का ते स्पर्धेनंतरही एकत्र येऊन गावच्या समस्या सोडवतात? या प्रश्नांची उत्तरे मला शोधायची आहेत. निर्माणींच्या मदतीने आर्वी तालुक्यातील गावांत आम्ही नुकताच पायलट सर्वे केला. याआधारे वॉटर कपच्या पुढील आवृत्तीच्या impact evaluation ची पद्धत विकसित करण्यात येईल. सध्या मला सर्चमधील अनुभवाची खूप मदत होत आहे.


मी हा निर्णय कोणत्या आधारावर घेतला-
·       आपले स्वप्न काय असावे? आपण मरताना काय झाले असले म्हणजे आपल्याला समाधान वाटेल? आतापर्यंतच्या ३० वर्षांचा विचार केला तर 'माणूस आणि निसर्ग यात द्वैत नसणारा समाज निर्माण झाला असेल तर' असे उत्तर मला मिळाले; कामाची दिशा मिळाली.
·       स्वप्नापर्यंत पोचण्यासाठी काम कसे करणार? पर्यावरणाच्या प्रश्नावर काम करताना बरेचदा पर्यावरण विरूद्ध लोक असा संघर्ष निर्माण होतो. तसे करता पर्यावरणाच्या समस्या सोडवण्यासाठी लोकांसोबत काम कसे करता येईल हे शोधले पाहिजे असे मला वाटले.
·       कोणत्या प्रश्नावर काम करणार? एकदम नवी समस्या न निवडता सर्चमध्ये काम करताना ओळख झालेल्या पाणी, घनकचरा किंवा जैवविविधतेच्या प्रश्नांपैकी एकाने सुरूवात करायची ठरवली. याच वेळी गौरी, मंदार, संतोष या निर्माणींच्या मदतीने पानी फाउंडेशन सोबत काम करण्याची संधी मिळाली.
·       कुठल्या जागी काम करणार? पाणी प्रश्नाची विविध ठिकाणची तीव्रता, कारणे, उपाय असे मोठे चित्र कळल्याशिवाय एका जागी काम सुरू करू नये असे वाटले. पानी फाउंडेशनच्या कामातून मोठे चित्र समजून घेण्याची संधी  मिळेल. सध्या पुण्यात राहून काम करत आहे, पण कायमचे पुण्यात राहण्याचा विचार नाही.
·       काम करताना कुठल्या गोष्टींची काळजी घेईन? दोन गोष्टी जपणे महत्त्वाचे वाटते- सायन्स आणि सहिष्णुता.

पानी फाउंडेशन बद्दल अधिक माहितीसाठी भेट द्या - http://www.paanifoundation.in/
पानी फाउंडेशन सोबत तालुका समन्वयक, तांत्रिक प्रशिक्षक किंवा सामाजिक प्रशिक्षक म्हणून काम करायचे असेल, तर येथे अर्ज भरा (येथे कामाचा तपशीलही वाचता येईल.) - http://www.bit.ly/watercupform
पानी फाउंडेशनच्या कामाचा परिणाम कसा मोजावा याबाबत तुमचे inputs नक्की द्या.


निखिल जोशी, निर्माण