सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Monday, 1 May 2017

या अंकात

नमस्कार मित्रमैत्रिणींनो...

कसे आहात?
नुकतीच सर्चमध्ये वार्षिक आढावा बैठक झाली, त्यामध्ये निर्माणच्या कामाचे देखील सादरीकरण झाले. या निमित्ताने ‘कृती निर्माण’ अंतर्गत गेल्या वर्षभरात जे कृती कार्यक्रम झाले त्याच्याकडे मागे वळून पाहता आले.
निर्माणींना कृतीतून शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी ह्या कार्यक्रमाची सुरवात करण्यात आली होती.
सर्च मध्ये गेल्या वर्षभरात शस्त्रक्रिया शिबिरे, स्पेशल ओपीडी, मलेरिया व स्केबीज सर्व्हे, वार्षिक दारू व तंबाखू सर्वे, आदिवासी खेळ इ. साठी एकूण ११६ स्वयंसेवकांनी सहभाग घेतला. (त्यातील ५५ जण निर्माणचे होते)
सर्च व्यतिरिक्त रोजगार, पाणलोट, शिक्षण, शेती, आदिवासी हक्क या विषयावर काम करणाऱ्या १० NGO सोबत निवासी शिबिरे, वेगवेगळे सर्व्हे, इंटर्नशिप्स या माध्यमातून ८५ स्वयंसेवक वेगवेगळ्या कृती कार्यक्रमांत सहभागी झाले. (यात ५० निर्माणी होते). सर्च व या इतर संस्था मिळून एकूण १०८४ मनुष्यादिवस काम झाले.
या निमित्ताने निर्माणींव्यतिरिक्त इतर युवांना देखील कृतीतून शिक्षणाची संधी उपलब्ध झाली.
याअंतर्गतच दुष्काळविरोधी कृती करण्यासाठी नुकतेच सालईबन ता. जळगाव-जामोद, बुलढाणा येथे एक निवासी शिबीर आयोजित करण्यात आले होते, त्याबद्दल...

हात लगे ‘निर्माण’में

सातपुड्याच्या पायथ्याशी, जळगाव जामोद (बुलढाणा) मध्ये ‘सालईबन’ नावाची जागा आहे. विनोबांच्या भूदान यज्ञातून मिळालेली ७२ एकरची जमीन सालईबन म्हणून ओळखली जाते. सालईच्या झाडांनी कधी काळी ही जागा गच्च भरलेली असायची. कालांतराने खासगी अतिक्रमणामुळे तिथली जंगल संपत्ती हळूहळू लोप पावू लागली. सालईची बरीचशी झाडे बेकायदेशीररित्या संपवण्यात आली. ‘महात्मा गांधी लोकसेवा मंडळ’ यांनी २ वर्षांपूर्वी ही जागा तरुणाई फाऊंडेशनच्या हवाली केली होती, तिथली नैसर्गिक संपदा पुन्हा पुनरुजीवीत करावी ह्या उद्देशाने...
मागच्या वर्षीप्रमाणे ह्याही वर्षी निर्माणच्या कृती शिक्षण उपक्रमांतर्गत सालईबनला ५ दिवसीय निवासी शिबीर आयोजित करण्यात आले होते. निर्माण आणि तरुणाई फाऊंडेशनच्या मनजित सिंग यांच्या नेतृत्त्वाखाली १३ एप्रिल ते १९ एप्रिल हे शिबीर आयोजित करण्यात आले होते. शिबिरात एकूण २२ युवा सहभागी झाले होते. त्यात नागपूर, मुंबई, अकोला, पुणे, यवतमाळ, औरंगाबाद अशा वेगवेगळ्या जागेहून आलेले आणि विभिन्न शैक्षणिक पार्श्वभूमीचे युवा होते.


मागच्या वर्षीप्रमाणे ह्या वर्षी देखील शिबिरादरम्यान पाणलोटाची कामे श्रमदानातून करण्याचे नियोजन होते. Loose Boulder Checks आणि शेताच्या धुऱ्यावर Stone Bunding ची कामे करायची ठरली. नियोजित ५ दिवसांत ३ LBC बांधून पूर्ण केले. सातपुड्याच्या पायथ्याशी असलेल्या नैसर्गिक ओहोळांवर ह्या कामाचे नियोजन केले होते. शेतातून वाहून जाणारी माती अडवण्यासाठी शेताच्या धुऱ्यावर ६० मी हून अधिक लांब stone bunding चे काम पूर्ण झाले. रोहयो योजनेअंतर्गत ह्या सर्व कामाचे मूल्यमापन रु. १८,००० इतके आले. शिबिरातील कामांच्या तांत्रिक बाबींची जबाबदारी प्रतिक उंबरकर (निर्माण ६), प्रताप मारोडे (निर्माण ४) व अजय होले (निर्माण ४) यांनी पार पाडली.
शिबिरात शारीरिक श्रमासोबत बौद्धिक श्रमही शिबिरार्थ्यांनी केले. अजय होलेने (निर्माण ४) भूजल आणि पाणलोटाच्या कामांशी त्याचा संबंध शिबिरार्थ्यांना समजावून सांगितला. आकाश नवघरेने (निर्माण ६) विषमुक्त अन्न याविषयी शिबिरात चर्चा केली तर चाळीसटापरी या आदिवासी गावाचे माजी सरपंच ग्यानसिंगजी यांच्या सोबत आदिवासी जीवनावर चर्चा झाली. सालईबनाची धुरा सांभाळणारे मनजित सिंग यांच्या सामाजिक क्षेत्रातील वाटचालीविषयी ही त्यांच्याच कडून ऐकून घेतले. शिबिरात सर्वांनी मिळून आफ्रिकेतल्या बुशमन आदिवासींवर बेतलेल्या ‘गॉड्स मस्ट बी क्रेझी’ हा चित्रपट पाहिला.


शिबिरात घडलेली विशिष्ट गोष्ट म्हणजे १६ एप्रिलला सर्व शिबिरार्थ्यांनी मिळून सातपुड्याच्या जंगलातली आग विझवली. सातपुडा मानवी स्वार्थासाठी नेहमी जळत आलाय, तसाच तो त्यादिवशीही जळत होता. श्रमदान करून झाल्यावर दूरवर जळत असलेला सातपुडा बघून शिबिरार्थ्यांनी वणवा विझवायला जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. शरीर थकलेली असतानाही सर्व शिबिरार्थी ४-५ किमीचे अंतर चालून डोंगरात आगीपर्यंत पोहोचले आणि कुठलाही अनुभव गाठशी नसताना भरपूर जोशाने आग विझवली. आग विझवून झाल्यावर रात्री समाधानी मनाने सर्वांनी जंगलात जोशपूर्ण गाणीदेखील म्हटली. मनजित सिंग यांनी जंगलाविषयी, त्याच्या शांततेविषयी, शुद्धतेविषयी, सुंदरतेविषयी शिबिरार्थ्यांना सांगितले. त्या रात्री सर्व जण जंगलाविषयी भावूक झालेले दिसले.


ह्या वेळचे सालईबन येथील कृती निर्माणचे शिबीर उत्तम पार पडले. माती, पाणी आणि जंगल या तीन महत्त्वाच्या गोष्टींविषयी शिबिरात मोलाचे मार्गदर्शन मिळाले आणि तितकीच आश्वासक, शास्त्रीय कृती केली गेली. पहिल्या दिवशी अनोळखी असलेले सर्व चेहरे शेवटच्या दिवसापर्यंत एकमेकांच्या जवळचे वाटू लागले. शिबिरार्थ्यांनी शिबिरार्थ्यांसाठी केलेला स्वयंपाक असो की मानवी साखळीत वाहून नेलेले मोठमोठाले दगड असोत, एकमेकांना हात देत चढलेला सातपुडा असो की सातपुडा चढून गेल्यावर त्वेषाने आगीवर तुटून पडणे असो... सर्वच सोबत सोबत आणि जबाबदारीने पार पडलं. शिबिरात झालेल्या शारीरिक, बौद्धिक श्रमाबद्दल आणि दाखवलेल्या धाडसाबद्दल शिबिरार्थ्यांना सलाम.
सर्व शिबिरार्थ्यांना पुढील वाटचालीसाठी खूप शुभेच्छा !
                                               
हात लगे ‘निर्माण’में, नहीं मारणे नहीं मांगने !!!


माणदेशी माणसांपर्यंत

पेशाने CA असणारी सारिका कुरनुरकर (निर्माण ५) छोट्या महिला व्यावसायिकांना आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र कसे बनवता येईल या शोधात ‘माणदेशी फौंडेशन’ पर्यंत पोचली. तिचा प्रवास तिच्याच शब्दांत...

“२०१२ मध्ये मी निर्माण ५.१ शिबिरात गेले आणि तेव्हापासून विचारांचा प्रवास चालू झाला. माझं शिक्षण आणि काम यांची सांगड कशी घालता येईल? मी Chartered Accountant (CA) आहे, त्यामुळे माझा clientele हा बहुतेक वेळा श्रीमंतच असतो. २०१६ मध्ये मी पुन्हा निर्माण शिबिरात गेले. यावेळेस मात्र मला कुठल्या प्रश्नावर काम करायचं आहे? काय करायचं आहे? ह्या गोष्टी clear होत चालल्या होत्या. महिलांना financially independent बनवण्याचं काम करायचे अस मी ठरवलं होत. ह्या कॅम्प दरम्यान नायनांसोबत सविस्तर बोलता आलं. त्याच वेळी मला त्यांनी चेतना गालांबद्दल (माणदेशी फौंडेशनच्या संस्थापिका) सांगितलं. पण काही कारणांमुळे मी लगेच तिथे रूजू झाले नाही. त्यादरम्यान मी सोलापूरलाच काही प्रयोग करून बघायचं अस ठरवलं.

            सोलापुरात जे छोटे छोटे व्यवसाय करणारे लोक आहेत त्यांना भेटू लागले. उद्देश असा होता की त्यांच्यातील काही लोक निवडून त्यांना funding मिळवून द्यायचे आणि त्यांचा व्यवसाय वाढवायचा. रोज निदान ३ छोट्या व्यवसाय करणाऱ्या महिलांना भेटणे असे महिनाभर करायचं ठरवलं. पण शेवटी अस लक्षात आले की प्रश्न funding पेक्षा market मिळण्याचा आहे. त्या महिनाभरात मी खूप जणांना भेटले. मी खूप कमी बोलते आणि नवीन माणसाशी तर अजूनच कमी. त्यामुळं अचानकपणे जाऊन ‘तुम्ही किती कमावता? अजून कमावण्यासाठी काय करणार?’ असं कसं काय विचारायचं अशी मनातून भीती वाटायची. मग मी एक छोटी प्रश्नावली तयार केली. समजा मी भाजीवाली सोबत बोलत असेन तर आधी भाज्यांबद्दल, भाववाढीबद्दल असं बोलत बोलत मला पाहिजे ते पण विचारायचे. नेहमीच मला सगळे प्रश्न विचारता यायचे नाहीत, पण अशा वेळेस मी समोरच्या माणसाचा कल बघून ठरवायचे. हे सगळं करत असताना एक गोष्ट खूप प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे lower economy मधले माझे एकही मित्र किंवा मैत्रीण नाहीत. ब-याच वेळा मला यांना भेटण्यासाठी ड्रायव्हर किंवा कामवाली बाई यांची मदत घ्यावी लागली. नकळतपणे का होईना, पण जात-शिक्षण-पैसा हे बघून माझ्या मित्रमैत्रिणी झाल्या की काय असंही वाटून गेलं. या दरम्यान मी भाजीवाली, फळवाले, माठ विकणारे, बिडी कामगार यांना भेटले. या भेटींतून माझे झालेले शिक्षण असे-

१)     अशिक्षित माणसाला त्याच्या व्यवसायातील जाण आणि माहिती खूप जास्त असते.
२)     ही माणसे दिवसाला साधारणपणे ८-१० तास खूप मेहनतीचं काम करतात, पण त्याचा मोबदला साधारणपणे फक्त १००-१५० रुपये मिळतो.
३)     त्यांना जेवणाची किंवा TOILET ची वेगळी जागा अशी सुविधा नसते.
४)     १-२ दिवस सुट्टी घेतली तर त्यांचं उत्पन्न बुडते.
५)     कुटुंबातील २ व्यक्ती तरी एकाच व्यवसायावर अवलंबून असतात.
मी डिसेंबर २०१६ पासून ‘माणदेशी’ सोबत काम सुरू केलं. मी महिन्यातील काही दिवस तिथे जाऊन काम करते. साधारणपणे १९९४-९५ मध्ये चेतना गालांनी माणदेशी बँकदेखील चालू केली. व्यवसाय कसा सुरू करायचा? कसा वाढवायचा? skill develop कशा करायच्या? त्यांना लागणारं funding बँकेमार्फत कसे मिळवायचे? यावर माणदेशी काम करते. डिसेंबरमध्ये मी म्हसवड, वडूज, दहिवडी आणि सातारा या गावातील माणदेशीमुळे फायदा झालेल्या महिलांना भेटावं असं ठरलं होतं. मी ८ दिवस तिथे होते. ३० महिलांना भेटले. या दरम्यान मी परत परत वडापाव, भेळ, beauty parlor, खानावळ, चहा असे व्यवसाय करणा-या बायकांना भेटत होते. यावेळेस देखील निरीक्षण हेच होतं की त्यांना त्यांच्या व्यवसायातल जास्त कळतं. मी कधी कधी माझ्या विचारांप्रमाणे, किंवा खूप sophisticated पद्धतीने त्यांना सांगायचे. पण मी सांगत आहे ते कसं व्यावहारिक नाही हे मला त्या पटवून सांगायच्या. कधी कधी त्यांचे प्रश्नच मुळात किती वेगळे आहेत हे जाणवायचं. उदा. मी वडूज मध्ये एका किराणा दुकानदर महिलेला भेटले होते. मी तिला ५-७ मिनिटे तिने १० रुपये तरी दिवसाला बाजूला काढून ठेवायला पाहिजेत असं सांगत होते. तिने ऐकून घेतलं माझं, आणि म्हणाली, ‘अगं काय करू पैसे बाजूला ठेवून? ठेवले की ते दारूत जातात.’ यावर मला काहीच बोलता आले नाही.
जानेवारीपासून मला वेगळी जबाबदारी दिली गेली. नाशिक येथे माणदेशी आणि HUL Company या दोघांच्या माध्यमातून नवीन शाखेचं काम सुरू झालं होतं. त्याची project co-ordinaor म्हणून मी काम बघत आहे. तिथे मी महिन्यातील काही दिवस जाऊन काम करते. यादरम्यान अजून एक शिक्षण असं झालं की financially Independent असणं तर गरजेचं आहेच, पण त्याबरोबरच लोकांच्या हातात काम असणंही तेवढंच गरजेचं आहे.”
सारिकाला तिच्या वाटचालीसाठी मनापासून शुभेच्छा!
माणदेशी बद्दल अधिक माहितीसाठी - http://www.manndeshifoundation.org/

सारिका कुरनुरकर, निर्माण ५

वार्षिक कौतुक कार्यक्रम ‘अपनी शाला’, मुंबई

मुंबईतील अम्रिता नायर व तिच्या २ मैत्रिणींनी मिळून २०१३ ला ‘अपनी शाला’ या NGO ची सुरवात केली.
शाळकरी मुलांच्यात (वयोगट: वय वर्षे १३) जीवन कौशल्यांचा विकास करणं आणि त्यातून त्यांच्या जीवनात व पर्यायाने समाजात सकारात्मक बदल घडवण्याचं काम ‘अपनी शाला’ करते आहे. ‘अपनी शाला’ ही मुख्यत्त्वे करून मुंबईमधील महानगरपालिकेच्या शाळांसोबत व इतर NGOs सोबत काम करते. त्यांचे मुलांसोबतचे मुख्य २ प्रोग्राम आहेत. Service Learning Programme (SLP) आणि Life Skill Development (LSD). त्यासोबतच वर्गांत मुलांसाठी सामाजिक व भावनिक पातळीवर खेळकर वातावरण निर्माण करण्यासाठी ‘अपनी शाला’ Teacher’s Training Programme ही राबवते.
SLP मध्ये गांधीजींच्या नयी तालीम पद्धतीवर आधारित प्रत्यक्ष कृतीद्वारे मुलांचे शिक्षण होणे अपेक्षित असते. परिसरातील एखादी समस्या निवडून मुले त्या समस्येचा खोलवर अभ्यास करतात आणि ती समस्या कमी करण्यासाठी किंबहुना सोडवण्यासाठी प्रयत्न करतात. LSD या उपक्रमाअंतर्गत ‘अपनी शाला’ ची टीम इ. ७ वी च्या मुलांसोबत काम करतात. त्यासाठी प्रत्येक शाळेच्या वेळापत्रकात आठवड्यातील एक तास ‘अपनी शाला’ कार्यक्रमासाठी असतो. यात खेळ, नाटक, कलेच्या माध्यमातून मुलांमध्ये आत्मविश्वास, नेतृत्वगुण, संवादकौशल्य, सहवेदना ही जीवनकौशल्ये रुजवण्यासाठी प्रयत्न केले जातात.


‘अपनी शाला’ ३ मुख्य उद्दिष्टांवर काम करते.
  1. -          नाटक, खेळ, कला यांच्या माध्यमातून मुलांमध्ये जीवन कौशल्ये रुजवणे
  2. -          सरकारी शाळांत अमलांत आणता येतील व दुसरीकडेही वापरता येईल (Replicable) असे  मॉडेल बनवणे
  3. -          जीवन कौशल्य कार्यक्रमाची या शाळांत सक्षमरीत्या तसेच स्वतंत्र अंमलबजावणी करणे


प्रत्येक शैक्षणिक वर्ष संपल्यानंतर मुलांनी वर्षभर केलेल्या कृतिकार्यक्रमांचा आढावा घेण्यासाठी कौतुक सोहळ्याचे आयोजन केले जाते. यावर्षीचा हा दिवसभराचा कार्यक्रम १५ एप्रिलला चेंबूर येथील एका शाळेत आयोजित केला होता. त्यात शाळांमधील १३५ मुलांनी सहभाग नोंदवला होता. यात मुलांनी वर्षभर केलेल्या वेगवेगळ्या कृतिकार्यक्रमांचे सादरीकरण केले. मुलांनी कचरा, दारू-नशा, मुलींची छेडछाड, पाणी, पर्यावरण, भांडणं, उघड्या नाल्या या समस्यांवर आपापल्या परिसरात कृतिकार्यक्रम केलेले होते. त्यात ठरवलेल्या विषयाबद्दलचं ज्ञान मिळवणे, त्याविषयी अभ्यास करणे (सर्वे, मुलाखती, निरीक्षण), त्यावर कृती करणे, ती समस्या कमी व्हावी म्हणून उपाय सुचवणे असे कृतिकार्यक्रमाचे स्वरूप असते. कृतिकार्यक्रमांच्या प्रदर्शनात मुलांनी फाईलच्या स्वरूपातील रिपोर्ट्स दाखवणे, नाटक सादर करणे आणि गाणे यांचा समावेश केला होता. त्यासोबत प्रत्येक गटाने त्यांच्या कामाचे पोस्टर बनवून ते देखील Gallery walk साठी ठेवले होते. कृतिकार्यक्रमांच्या सादरीकारणानंतर या विषयांवर मुलांच्या कार्यशाळादेखील झाल्या. त्यात मुले वरील प्रकारच्या समस्यांवर कसे काम करू शकतात यावर भर देण्यात आला होता. त्यानंतर मुलांनी Art Activity अंतर्गत अतिशय कलात्मक पद्धतीने कापडी पिशव्या रंगवल्या व शेवटी प्रमाणपत्राचे वितरण करून व मुलांना गिफ्ट्स व खाऊ देऊन कार्यक्रमाची सांगता झाली.
निर्माण ७ च्या प्रणाली सिसोदिया, शैलेश जाधव, पूजा कुंभार आणि शीतल म्होपरेकर यांनी या कार्यक्रमात स्वयंसेवक म्हणून काम केले. एकूण अपनी शालाच्या volunteering चा खुप चांगला अनुभव निर्माणींना मिळाला.
प्रफुल्ल, प्रणाली व शैलेश करत असलेल्या कुमार निर्माणच्या कामाशी बऱ्याच अंशी साधर्म्य असलेले हे काम असल्याने ह्या कार्यक्रमात मिळालेल्या अनुभवाचा फायदा नक्कीच होईल असे प्रणालीने सांगितले.
‘अपनी शाला’ चे काम जाणून घेण्यासाठी खाली दिलेली लिंक नक्की बघा:

प्रणाली सिसोदिया, निर्माण ७

नमिताला ‘जिल्हा स्वच्छ भारत प्रेरक’ ची फेलोशिप

भारताचे पंतप्रधान नरेन्द्र मोदी ह्यांनी २ ऑक्टोबर २०१४ मध्ये स्वच्छ भारत अभियानाची घोषणा केली व महात्मा गांधीना त्यांच्या १५० व्या जयंतीनिमित्त ‘संपूर्णभारत देश २ऑक्टोबर २०१९ पर्यंत हागणदारी मुक्त करू  असा निश्चयकरून  एक अर्थपूर्ण आदरांजली देण्याचे ठरवले.
स्वच्छ भारत अभियानाला विविध प्रकारे मदतीचे हात मिळत असतानाच टाटा समूहाचे प्रमुख श्री रतन टाटा ह्यांनी ‘भारत सरकार’ आणि मिनिस्ट्री ऑफ ड्रिंकिंग वोटर अंड सैनिटेशन’ ह्यांच्या सहयोगाने ‘जिल्हा स्वच्छ भारत प्रेरक’ या एक वर्षाच्या नव्या फेलोशिपची घोषणा केली. फेलोशिप अंतर्गत संपूर्ण भारतातील विविध जिल्ह्यांमध्ये एकूण ६०० प्रेरक पुढील एक वर्षासाठी स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) विभागात कार्यरत असणार आहेत
 नमिताचे काम नाशिक जिल्ह्यात असून जिल्हा परिषदेतील स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) च्या टीमबरोबर गेल्या एका महिन्यापासून तिने काम सुरु केले आहे. तालुक्यांना भेटी देऊन सरपंच, ग्रामसेवक व इतर कर्मचाऱ्यांना स्वच्छ भारत अभियानासाठी विकसित केलेल्या मोबाईल application चे प्रशिक्षण देणे व प्रात्यक्षिके दाखवणे, application मधील जमवलेल्या माहितीचे  विश्लेषण करणे, मिनिस्ट्रीच्या वेबसाईट वरील जिल्ह्याची माहिती अपडेट करणे, सकाळी लवकर गावांमध्ये जाऊन पोलिसांच्या मदतीने उघड्यावर शौचास जाणाऱ्या व्यक्तींना गाठून त्यांना समजावणे व गरज पडल्यास ताकीद देणे, घरभेटी देऊन शौचालय न बांधण्याची कारणे जाणून घेणे व आवश्यक ती सर्व मदत करणे, जनजागृतीचे विविध कार्यक्रम गावांमध्ये राबविणे अशा अनेक जबाबदाऱ्या ती  पार पाडत आहे.
नमिताला पुढच्या कामासाठी खूप शुभेच्छा.

नमिता भावे,निर्माण ७

डॉक्टर - जिथे गरज आहे तिथे!

वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर MOship पूर्ण करून ग्रामीण / आदिवासी भागात एक वर्ष आरोग्यसेवा देणाऱ्या निर्माणी डॉक्टरांच्या यादीत निर्माणच्या अजून एका मित्राने भर घातली. औरंगाबादच्या शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातून शिक्षण पूर्ण केलेल्या डॉ. अरुण घुले याने प्राथमिक आरोग्य केंद्र, विडा’ (ता केज, जि बीड) येथे १ एप्रिल २०१७ पासून वैद्यकीय अधिकारी म्हणून कामास सुरवात केली.
एकीकडे आजच्या या स्पर्धेच्या (खरंतर स्पर्धा परीक्षांच्या) युगात शासकीय यंत्रणेतील नोकरीसाठी तरुणांमध्ये जीवघेणी स्पर्धा सुरु असताना दुसरीकडे आपल्या वैद्यकीय क्षेञात या सरकारी नोकरीबद्दल अनास्था का? असा प्रश्न अरुणला नेहमी सतावत होता. याचं उत्तर शोधण्यासाठी आधी पहावे करुनया तत्वावर अरुणने स्वतः वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम करून पाहण्याचा निर्णय घेतला.
आपल्या शासकीय यंत्रणेतील भ्रष्ट कामाचा अनुभव त्याला अगदी सुरवातीलाच आला. वैद्यकीय अधिकाऱ्यांची कमतरता असूनही कामाची जागा निवडताना अरुणला जागोजागी संघर्ष करावा लागला. पैसे दिल्याशिवाय काम होत नाहीहेच वाक्य सगळीकडे कानावर पडत असताना खमक्या अरुणने काहीतरी दिलंच पाहिजेअस आहे तर या अन्यायाला लढाच द्यायला सुरवात केली आणि अधिकाऱ्यांचे भ्रष्ट वर्तन जनतेसमोर उघडकीस आणण्याची ताकीदच अधिकाऱ्यांना दिली! त्यावर मात्र अपोआप सूत्रे हलली आणि अरुणला नोकरी मिळाली.
विडा गावातील लोकांच्या आरोग्याच्या समस्या समजावून घेऊन त्या सोडवण्याच्या, आणि त्यांचे आरोग्य अधिक निरोगी करण्याच्या निर्धाराने कामाला सुरवात करणाऱ्या अरुणला आपण सर्वजण मनःपूर्वक शुभेच्छा देऊया...

अरुण घुले, निर्माण ५

Bond-giri continued…

Internship झाल्यावर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना धास्तावणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे – बॉंड! सरकारी अनुदानित (माफक) दरात  शिक्षण पूर्ण झाल्याची परतफेड म्हणून १ वर्ष ग्रामीण/ आदिवासी भागात आरोग्य सेवा देणे विद्यार्थी डॉक्टरकडून अपेक्षित (बंधनकारक) असते. कॅगच्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील १०% हूनही कमी डॉक्टर्स सेवा देतात किंवा दंड भरतात. पण निर्माण मधले बरेचशे डॉक्टर्स बॉंड पूर्ण करण्यासाठी ठरवून दुर्गम ग्रामीण किंवा आदिवासी भागात पोस्टिंग घेतात. या एक वर्षात सरकारी आरोग्यसेवा देणाऱ्या सगळ्यात तळाच्या यंत्रणेत निर्माणी डॉक्टरांनी काय पाहिलं, तसेच त्यांच्यात काय बदल आणि शिक्षण झाले, ऐकुया त्यांच्याच शब्दांत...

Here comes the latest article in the series ‘Bond-giri’. We all know that Prathamesh Hemnani (NIRMAN 6) served as a Medical Officer at the very remote Primary Health Center (PHC) in Pendhari of Gadchiroli district. He generously shares with us his learnings through the lens of a doctor, a medical officer and a person.

“Hi, I am Prathamesh Hemnani.
Having resigned from the post of MO after working for 10 months at PHC Pendhari, a village in Gadchiroli district. I am back in the concrete jungle I call ‘Home’ (Or just because my permanent address is of this place).

My Experience with the Govt. healthcare system:
It was a setback. I saw planned policies getting ruined by corrupt officers in the chain which runs from policy making to implementation. Sharks were present everywhere in the sea waiting to get hold on the public money. The system was so much rusted, that my seniors suggested to get involved in the chain, so that I could pay these people for getting my work done smoothly.

My experience as a Doctor:
I saw myself overcoming the fear of ‘Handling patients’ (Fear that every MBBS graduate faces before entering the real world, I guess). Later on, I realized that my syllabus and college had taught me enough of what a MBBS graduate should know. It was just the fear or uncertainty whether I could do it or not. It was not the fault in the teaching system, but the fault was with me of never overcoming my fear. I learned a great deal about how to ‘talk to patients’, ‘listen to their problems’ and ‘understand them’. The problems were not only from health point of view, but also from the perspective of their healthcare seeking patterns, their health economics, their lifestyle and their awareness on various health issues.


My experience as a Medical Officer:
Managing the already demotivated staff of the Government system was a challenge in itself. As an in-charge MO, I got the opportunity to know the financial and administrative work of a PHC, the allocation of funds, the working of national programs and schemes. I realized that if PHC is short of medicines or equipments, due to improper timings of drug distribution from higher authority, the in charge MO has the full authority to buy them through available funds. I used to stay over time, Sundays also become OPD days. As people came to know that the schoolkid looking doctor is available 24*7, PHC deliveries increased to 80 from last year’s record of 48 in the whole year. A lot of Kombdas were offered if the patients were satisfied. J

My experience as a Person:
To live away from the hustle and bustle of city and in the heart of the nature was a altogether a different experience. There was only one hotel in the village and that too cooked only rice.L That helped me to learn to cook my own food. I realized that you will never die starving only if you know how to cook. During initial 4 months, there were a lot of connectivity issues and electricity problems. I realized that staying in a well-connected area with full time electricity connection is truly a luxury! Many people still can’t afford it or rather are still away from it due to slow machinery of the Government. Calling home after searching for network for half an hour on the terrace and letting them know that I am still alive was an adventure altogether. Calling Yogesh Dada and Residents from our college in this manner for managing cases was also great fun. I made great friends at SEARCH who held me at times when I was low. I also learned to socialize and make friends of different age groups in a new place.

To sum up, I would say that
            When a mother gives birth to a child without a trained health personnel and uses scissors to cut the umbilical cord and her strand of hair to tie it, you know that health programs have not reached the last citizen. When a baby gets ‘dabba’ (pneumonia) and is still taken to the traditional healer of the village, since he commands more trust than the local PHC, you know health programs have not reached the last citizen.”

Prathamesh Hemnani, NIRMAN 6

निर्माणी झाले परिवर्तन दूत!

Maharashtra Village Transformation Mission
ग्रामीण महाराष्ट्राला स्वयंपूर्ण करण्यासाठी म्हणून देवेंद्र फडणवीस सरकारने ‘Village Social Transformation Mission’ काही दिवसांपूर्वी सुरु केले. महाराष्ट्रातल्या खेड्यांना स्वतःचा शाश्वत विकास स्वतः करता यावा, इतपत त्यांना बळ देणं आणि तशा यंत्रणा खेड्यांमध्ये उभ्या करणं हा प्रामुख्याने उद्देश असलेला हा उपक्रम आहे. यासाठी कॉर्पोरेट कंपन्यांच्या CSR activities ना सरकारी योजनांची आणि यंत्रणांची मदत दिली जाणार आहे. वर्ष २०१८ पर्यंत महाराष्ट्रातील १००० खेडी स्वयंपूर्ण झालेली असतील असे ह्या मिशनचे टार्गेट आहे. १००० मॉडेल खेडी तयार करून ती नंतर महाराष्ट्रभर replicate करणे यामध्ये अपेक्षित आहे.

Chief Minister Rural Development Fellowship
या मिशनला स्थानिक पातळीवर हातभार लागावा म्हणून आणि ग्रामीण महाराष्ट्राच्या विकासात तरुणांचा सहभाग व्हावा म्हणून Chief Minister Rural Development Fellowship चे प्रयोजन करण्यात आले. त्यांना ‘परिवर्तन दूत’ असे आकर्षक नावही देण्यात आले. या फेलोशिपअंतर्गत प्रत्येक परिवर्तन दूताला एका ग्रामपंचायतीची जबाबदारी देण्यात आली आहे. आणि या उपक्रमात करण्यात येणारी कामे स्थानिक पातळीवर आपापल्या ग्रामपंचायतीमध्ये राबवण्याची जबाबदारी ह्या परिवर्तन दूतांकडे असेल. ह्या सर्व परिवर्तन दूतांचे प्रशिक्षण मुख्यमंत्र्यांच्या उपस्थितीत पुण्याला ‘यशदा’ मध्ये नुकतेच पार पडले.
यामध्ये निर्माणच्या ६ जणांचा समावेश आहे.
रसिका बाळगे, निर्माण ५ (बेरदाबर्दा, ता. धारणी, अमरावती)
ऋतुजा जेवे, निर्माण ७ (जांभाला, ता. गंगापूर, औरंगाबाद)
कुणाल पवार, निर्माण ४ (जांभूरखेडा, ता. कुरखेडा, गडचिरोली)
रवींद्र चुनारकर, निर्माण ६ (आरकतोंडी, ता. कुरखेडा, गडचिरोली)
संकेत आहेर, निर्माण ७ (आंबटपल्ली, ता. मुलचेरा, गडचिरोली)
गजानन आंबोरे, निर्माण ७ (कोठारी, ता. मुलचेरा, गडचिरोली)


पुढील एका वर्षात आरोग्य, शिक्षण, पाणी, स्वच्छता अशा वेगवेगळ्या विषयांवर सर्व्हे करून विकास आराखडा तयार करून त्याद्वारे हे फेलो काम करतील. रसिका, ऋतुजा, कुणाल, रवींद्र, संकेत आणि गजाजन यांना त्यांच्या पुढील वाटचालीसाठी खूप खूप शुभेच्छा!!

भूतान देशाची मलेरीयाशी झुंज

भूतान, तसं बघितलं तर भारतासमोर एक टिकली एवढा देश. आपल्या गडचिरोली इतकीच त्याची लोकसंख्या. पण या छोट्याश्या देशाने गेल्या काही वर्षात खूपच कमाल करून दाखविली. २०१६ च्या डिसेंबर महिन्यापर्यंत या देशाने जवळपास ९९  % मलेरिया हद्दपार केला.  भौगोलिक दृष्ट्या भूतान आणि आपल्याकडील परिस्थिती वेगळी आहे त्यामुळे अर्ध्यापेक्षा जास्त भूतानमध्ये मलेरियाचा प्रभाव नाहीच्या बरोबरच. मलेरिया बद्दल अभ्यास करत असताना जेव्हा वाचलं तेव्हाच या छोट्याश्या देशाची करामत कळली. वाटलं हेच ते जे आपण शोधतोय. वास्तविक बघता भूतान ने मलेरिया संपुष्टात आणण्या करिता वेगळं असं काहीच केलं नाही. तिथे ज्या सोयी सुविधा आहेत त्या आपल्याकडे पण आहे. फरक इतकाच की देशपातळीवर चालवल्या जाणाऱ्या अश्या उपक्रमांमधें, त्या कामाची वैज्ञानिक दृष्ट्या आखणी, नियोजन, आणि अंमलबजावणी हि महत्त्वाची असते. यासोबतच गरज असते ती कामाची नियतकालिक देखरेख आणि मूल्यमापन करण्याची.  उपक्रमातील सहभागी व्यक्तींची त्या कामामागील प्रेरणा व निष्ठा देखील तितकीच महत्त्वाची!

याच विषयानुरूप असा हा  अभ्यासपूर्ण लेख...





Review of successful Malaria control, intervention strategy – BHUTAN
Case Study
2016 - 2017
Compiled by – Suvarna Khadakkar
BACKGROUND
1.    Bhutan has made great strides within a short period of modernization, as shown by both objective and subjective indicators.
2.     Bhutan became a signatory to the Alma-Ata declaration in 1978. Since then, Bhutan has endorsed the utmost importance to the health of its people. In addition, Bhutan adopted Gross National Happiness (GNH), which puts the happiness of the population at the core of developmental policies.
3.     Article 9 of the Constitution of Bhutan prescribes that “the state shall strive to promote those conditions that will enable the pursuit of Gross National Happiness.”
4.     The fourth king of Bhutan, His Majesty Jigme Singye Wangchuk, in 1974, realizing the mismatch in the trajectory of growth-oriented market economics as a developmental philosophy, formulated the concept of GNH.
5.     GNH in Bhutan is based on four principles, i.e. sustainable and equitable economic development, conservation of the environment, preservation and promotion of culture, and good governance.
6.    On a 10-point scale (1 - not a very happy person, 10 - a very happy person), the average happiness score was 6.2 for Bhutan residents. Both good health and access to the health infrastructure and facilities are considered important sources of  happiness
7.     The Centre for Bhutan Studies, as mandated by the Royal Government of Bhutan, has developed a GNH index under nine domains
8.    Article 9 of the Constitution of Bhutan states that “the state shall provide free access to basic public health services in both modern and traditional medicine.” This constitutional responsibility is delivered through a three-tiered health system, i.e., primary, secondary, and tertiary levels that provide preventive, promotive, and curative services via 31 hospitals, 178 basic health units, and 654 outreach clinics scattered throughout all 20 districts and 205 sub districts of Bhutan.
9.    69.1% of the Bhutanese population lives in rural areas. There are no private medical facilities, and all treatment, including referrals to facilities outside the country, is provided free by the government. Currently, the government is spending about 5.7% of its total planned budget on health.



10.Bhutan eliminated iodine deficiency disorder in 2003 and leprosy in 1997, and achieved universal childhood immunization in 1991. In 2004, Bhutan became the first country in the world to ban the sale of tobacco. The incidence of malaria also decreased from 12,591 cases in 1999 to 972 cases in 2009.
11.World Health Organization awarded its fiftieth anniversary award for primary health care to Bhutan in 1998.
12.Traditional Bhutanese medicine, known as “gso-ba- rig-pa,” is well integrated into the modern health care system. This form of traditional Buddhist medicine, currently practiced in Tibet, Mongolia, and Bhutan, dates back about 2500 years. In Bhutan, this traditional service is available in all districts. In most districts, these two systems are located in the same hospital and people can choose either type of service to use.
13.Bhutan is divided into twenty dzongkhags (districts), administered by a body called the Dzongkhak Tshokdu. A gewog  refers to a group of villages. The gewogs in turn are divided into chewogs for elections and  thromdes "municipalities" for administration. 

(Ref : Tashi Tobgay et al. Health and Gross National Happiness: Review of current status in Bhutan. Journal of Multidisciplinary Healthcare. 2011:4 , 293–298)

INSIGHTS OF MALARIA ELIMINATION PROGRAM OF BHUTAN



 PHASES OF MALARIA ELIMINATION PROGRAM
1. Eradication (1964 – 1970)
2. Control period (1971 – 1995)
3. Reinvesting in control (1996 – 2005)
4. Towards elimination (2006 – 2012)
How did Bhutan progress to pre-elimination status between 2006 and 2013?

1.       ORGANIZATION AND PROGRAM MANAGEMENT
a.       Decentralization
b.       Free Diagnosis and treatment of malaria
c.       Use of Medical technicians, Mobile Malaria Clinics
d.       Foundation of University of Medical Sciences of Bhutan—an autonomous body—in Thimphu in June 2012
e.       National Centre for Tropical and Zoonotic Diseases under the Ministry of Health

2.       POLICY AND LEGISLATION
a.       Compulsory Medical screening for all foreign national laborers
b.       Local legislation:  In one community, for example, a small fine is levied on anyone who fails to contribute labour to the Community Action Group during campaigns to rid the area of mosquito breeding sites. Fines gathered are used for community health activities.

3.       ENABLING CONTEXTUAL FACTORS
a.       Twofold increase in tourism revenue
b.       Free essential health care 1998, WHO 50th anniversary award for primary health care as “one of the best in South-East Asia”
c.       High annual per capita expenditure on health, spending up to US$ 75
d.       Strong  national supply and logistics system
e.       No private medical facilities and only a handful of retail pharmacy shops, which are not allowed to sell antimalarial treatment

4.       EPIDEMIOLOGICAL SURVEILLANCE
a.       Case mapping, show distribution of malaria cases, malaria species and nationality of malaria cases
b.       Using the maps as a baseline for monitoring, for evaluation and to guide interventions in targeted villages
c.       Since 2011 mobile malaria clinics are introduced on an ad hoc basis

5.       LABORATORY SUPPORT, EXTERNAL QUALITY ASSURANCE/QUALITY CONTROL
a.       Monthly compulsory cross-checking of microscopic blood films
b.       At-risk seasonal transmission and malaria-free areas, slides are sent to the VDCP for cross-checking every three months
c.       10% of negative and 50% of all positive slides are cross-checked for accuracy and quality
d.       Malaria microscopy training is ordered if false-positive or false-negative rates exceed an acceptable limit—which is likely to be one false-positive or false-negative

6.       ENTOMOLOGICAL SURVEILLANCE
a.       Monthly Vector density studies, bioassay tests on LLINs and susceptibility tests
b.       Starting in 2012, the VDCP collaborated with the environmental health program to expand vector surveillance to sentinel sites in malaria-free and epidemic areas as well as to additional endemic districts
7.       VECTOR CONTROL
a.       Use of  IRS/LLIN  
b.       Spraying in both endemic (perennial) and epidemic (seasonal) transmission areas, based on case reporting


8.       OUTBREAK MONITORING AND RESPONSE
a.       The importance of dzongkhag and BHU staff being able to perform data analysis in order to fully investigate outbreaks and plans to strengthen this capacity
b.       The response to outbreaks includes focal IRS

9.       HEALTH EDUCATION, IEC
a.       1200 village health workers, trained to conduct IEC and behavior change communication (BCC) activities on malaria in addition to meeting other public health needs
b.       Misconceptions in population: Malaria is caused by working under the sun, by drinking cold water in hot weather or by evil spirits, malaria symptoms could be aggravated by eating sour fruits. Local healers or religious leaders
c.       Community engagement and empowerment through the formation of Community Action Groups at the lowest administrative level (chiwog)
d.       Training for CAG members is provided by local health workers and monitored by local leaders
e.       Funded initially by the Global Fund, CAGs were piloted in 2009 in Chhukha Dzongkhag and then expanded into all chiwogs in five dzongkhags; more than 500 people were trained in more than 30 communities

10.   EXTERNAL SUPPORT AND COLLABORATION & CROSS-BORDER COLLABORATION
a.       Government of India
b.       WHO
c.       Global fund
d.       Asia Pacific Malaria Elimination Network (APMEN)
e.       USAID, SEARO, SAARC

11.   RESEARCH
a.       Malaria Indicator Survey and exploratory studies on parasite strains
b.       Transmission related to vector biology, the role of insect growth regulators and larvivorous fish, and studies on the use of mosquito repellents by farmers for prevention
c.       The prevalence of haemoglobinopathies and their role in clinical manifestation of malaria
d.       Clinical trial on parasitic clearance and recurrence rates among P. vivax patients treated with chloroquine and primaquine
e.       Strengthening malaria surveillance using mobile technology, such as use of cell phones for reporting, for malaria elimination



SUMMARY -
1)      Implementation – The level of decentralization and integration of the malaria programme, the health system in which the malaria programme operated its organizational structure and the accountability of the programme.
2)       Motivation and incentives –
i)                 High level of motivation in implementers is important to sustain consistency and quality of interventions which depend on factors as  working conditions, financial incentives, correct and prompt compensation, management of staff and possibilities for professional advancement
ii)               As malaria cases decline, different strategies must be employed to keep staff committed, and prevent turnover and loss of institutional knowledge. Incentives may be used if specific and predetermined milestones are achieved.
3)         Training - Programme activities were strengthened when training was increased with the injection of external funding or if an outbreak occurred.
4)          Supervisory structure - to ensure the quality of interventions and to increase or maintain a high level of motivation in the workforce. Effective supervision should include regular visits to the periphery and activities to check information and supplies, problem-solving with the employee, and a feedback mechanism to encourage improvement
5)          Monitoring and evaluation - Monitoring and evaluation (M&E) includes monitoring programme outputs, such as whether intervention coverage and quality was achieved, and evaluation of impact. An important part of M&E is analysis and swift feedback to the periphery, which should theoretically stimulate effective programme response, clearly M&E needs to be undertaken with a spirit of surveillance and response.


(Ref : Cara Smith Gueye et al 2016 The central role of national programme management for the achievement of malaria elimination: a cross casestudy analysis of nine malaria programmes. Malar J  15:488)


सुवर्णा खडककर, (निर्माण ५)