सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Monday, 29 February 2016

सीमोल्लंघन : जानेवारी - फेब्रुवारी २०१६


सौजन्य: अमृता ढगे

या अंकात . . .

अस्पष्टतेकडून स्पष्टतेकडे, स्पष्टतेकडून निर्णयाकडे आणि निर्णयापासून परिणामकारकतेकडे
दुष्काळाशी दुसरी झुंज
सामाजिक कामाच्या नव्या संधी शोधण्यासाठी प्रथमेश निर्माण टीममध्ये दाखल !
IIT-B प्राध्यापकांची कार्यशाळा संपन्न
कविता - The Lost Generation


नमस्कार मित्र-मैत्रिणींनो

गेल्या दोन महिन्यांत घडलेल्या निर्माणसंबंधी घडामोडींचा हा धावता आढावा. तुमच्या प्रतिक्रिया, सुझाव, प्रश्न नक्की कळवा...

अस्पष्टतेकडून स्पष्टतेकडे, स्पष्टतेकडून निर्णयाकडे 
आणि निर्णयापासून परिणामकारकतेकडे

            २८ जानेवारी - फेब्रुवारी, २०१६ दरम्यान निर्माणचे वैद्यकीय व अवैद्यकीय युवांचे . शिबिर पार पडले. निर्माण ६ च्या अशा मित्रमैत्रिणींच्या गरजा किंवा प्रश्न यांचे निराकरण करण्याचा प्रयत्न या शिबिरात केला गेला, जे -
·       सामाजिक समस्यांवर पूर्ण वेळ काम करण्याचा निर्णय घेण्याच्या जवळ आले आहेत असे
·       सामाजिक समस्यांवर पूर्ण वेळ काम करण्याचा निर्णय ज्यांनी नुकताच घेतला आहे असे

            शिबिराची आखणी करताना या मित्रमैत्रिणींचे प्रश्न आणि सुझाव मागवण्यात आले त्यानुसार शिबिराची उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे ठरवण्यात आली-
·       सामाजिक समस्यांवर काम का करायचे याबद्दल शिबिरार्थ्यांना वैचारिक स्पष्टता यावी
·       अस्पष्टतेकडून स्पष्टतेकडे, स्पष्टतेकडून निर्णयाकडे आणि निर्णयापासून परिणामकारकतेकडे शिबिरार्थ्यांचा प्रवास व्हावा
·       करीअर, जोडीदार, पालक, आर्थिक नियोजन, काम सुरू केल्यानंतर येणाऱ्या अडचणी यासंबंधी शिबिरार्थ्यांच्या शंकांचे निरसन व्हावे
           
हे शिबिर अनेक बाबतीत प्रायोगिक ठरले. या शिबिरात प्रथमच डायरी लिहीणे, Goal Analysis, आर्थिक नियोजन यासारख्या कौशल्यांवर भर देण्यात आला. तसेच insecurities चा सामना करून निर्णयापर्यंत पोचण्यासाठी योगेश दादाने decision tree या साधनाची ओळख करून दिली. अतुल गायकवाड, मुक्ता नावरेकर आणि स्वाती देशमुख या निर्माणींनी त्यांची निर्णयप्रक्रिया व प्रवास शेअर केला. प्रगती अभियानच्या अश्विनीताई कुलकर्णी, निर्माणची स्वाती देशमुख, अमृत बंग आणि प्रा. अॅंडी लमास यांनी भौगोलिक बंधने ओलांडत अनुक्रमे नाशिक, हैदराबाद आणि अमेरिकेतून शिबिरार्थ्यांशी संवाद साधला. धार्मिक असहिष्णुतेचा सध्या मुद्दा वारंवार चर्चेत वाचनात येत असतो. याच मुद्दयाला हात घालत नायनांनी कुराण मधील प्रमुख संदेश व मुस्लिम धर्माविषयी तसेच गीतेतील प्रमुख संदेशांविषयी सत्रे घेतली व मुस्लिम मित्रमैत्रिणी वाढवण्याचे आवाहन केले.
            . शिबिरात शिबिरार्थ्यांनी सादर केलेल्या नियोजनाचा शिबिरार्थ्यांची निवड करण्यासाठी आधार घेण्यात आला. तसेच वरील निकषांत बसत असल्यास इतरांनाही या शिबिरात सहभागी होण्यासाठी मेल पाठवण्याचे आवाहन करण्यात आले. ज्या मित्र-मैत्रिणींची असा निर्णय घेण्याची वेळ आली नाही, त्यांना तशी वेळ आल्यावर भविष्यात . शिबिरात सहभागी होता येईल.
  
दुष्काळाशी दुसरी झुंज
करके देखो’ च्या ब्रीदवाक्याने सुरु झालेला ‘निर्माण’चा ‘Action Learning Module’ हा उपक्रम दुसऱ्या वर्षात पदार्पण करत आहे. ‘निर्माण’ शिबिरांच्या पुढे जाऊन, वेगवेगळ्या सामाजिक प्रश्नांशी प्रत्यक्ष सामना करत ‘निर्माण’च्या शैक्षणिक प्रक्रियेला अजून प्रभावी करण्यासाठी मागील वर्षी ‘झुंज दुष्काळाशी’ आपण तरुणांपर्यंत घेऊन गेलो.
या वर्षी ‘झुंज दुष्काळाशी’ची तयारी आणि सुरुवात सध्या नाशिकमध्ये आपण करत आहोत. १९ फेब्रुवारीला ‘प्रगती अभियान’ सोबत नाशिकच्या युवा स्वयंसेवकांसाठी परिचय बैठक आणि प्रशिक्षण घेण्यात आले. त्यात नाशिकच्या जवळपासचे ३७ तरूण स्वयंसेवक उपस्थित होते, ज्यात अभियांत्रिकी आणि शेतकी महाविद्यालयातील विद्यार्थी जास्त संख्येने होते.
तू जिंदा है’ ने कार्यक्रमाची सुरुवात झाली. अश्विनी कुलकर्णींनी दुष्काळ कशाला म्हणायचं? पाऊस किती कमी झाला म्हणजे दुष्काळ पडला असं म्हणायचं? दुष्काळ मोजता येतो का? दुष्काळ कधी येतो आणि कधी जातो? शेतकऱ्यावर जनावरे विकण्याची वेळ का येते? त्याच्यावर सक्तीचं स्थलांतर का लादलं जातं? त्यांची क्रयशक्ती, घर, आरोग्य, मुलांचं शिक्षण, जेवण यांच्यावर काय परिणाम होतो? त्यांचे परिणाम कमी करण्यात ‘रोहयो’ काही भूमिका बजावू शकेल का? पाण्याच्या न्याय्य वाटपाचा विचार कधी व कसा करणार? असे अनेक प्रश्न अश्विनी ताईंनी उपस्थित केले.
प्रताप मारोडेने (निर्माण ४, प्रगती अभियान) दुष्काळासाठी सरकारी उपाययोजनांची माहिती दिली. प्रगती अभियानच्याच संगीता ताईंनी रोजगार हमी योजनेच्या अंतर्गत येणारी कामे, ती राबवण्याची प्रक्रिया, जबाबदार अधिकारी, मिळणारे वेतन या विषयांना स्पर्श करत मनरेगाचं मोठं चित्र सर्वांसमोर ठेवलं.
शेवटच्या सत्रात प्रत्येक स्वयंसेवकाने एका-एका गावाची जबाबदारी स्वीकारली. या गावांत स्वयंसेवक मनरेगाबद्दल जनजागृती करतील, तसेच त्याअंतर्गत काम सुरू करण्यासाठी प्रयत्न करतील. नाशिकमधील सिन्नर, सटाणा आणि येवला या तीन तालुक्यातील दुष्काळग्रस्त गावांचा यात समावेश करण्यात आला आहे. सर्व स्वयंसेवक येत्या काही दिवसात आपापल्या गावांना एक भेट देऊन येणार आहेत. आणि ७ मार्चला सर्व जण पुन्हा भेटणार आहोत, आपापल्या गावातील अनुभव शेअर करायला.

सामाजिक कामाच्या नव्या संधी शोधण्यासाठी प्रथमेश निर्माण टीममध्ये दाखल !
            दर बॅचसोबत निर्माणमध्ये दाखल होणा-या युवांची व त्याचसोबत सामाजिक प्रश्नांवर काम करू इच्छिणा-या युवांची संख्या वाढत आहे. त्यामुळे सामाजिक प्रश्नांवर काम करण्यासाठी नव्या संधी शोधण्याची गरज निर्माण झाली आहे. निर्माणींच्या गरजांनुसार स्वयंसेवी, सरकारी, CSR या क्षेत्रातल्या नव्या संधी, तसेच फेलोशिप्स शोधण्यासाठी प्रथमेश मुरकुटे निर्माण टीममध्ये दाखल झाला आहे. पुढील ६ महिन्यांत प्रथमेश पर्यावरण, जैवविविधता, ऊर्जा, पाणी, शेती, कचरा व्यवस्थापन, ग्रामविकास, आरोग्य, स्त्री सशक्तीकरण, शिक्षण, दुर्बल घटकांचे सशक्तीकरण इ. क्षेत्रातील नव्या संधी शोधणार आहे. प्रथमेशला त्याच्या शोधमोहीमेसाठी खूप शुभेच्छा!

IITB प्राध्यापकांची कार्यशाळा संपन्न
            डिसेंबर मध्ये IITB च्या विद्यार्थ्यांची कार्यशाळा शोधग्राम येथे झाली होती. हाच धागा पुढे नेण्यासाठी IITB च्या सात प्राध्यापकांनी फेब्रुवारी महिन्यात सर्चला भेट दिली. या भेटीची पुढील उद्दिष्टे होती -
·       IITB च्या प्राध्यापकांना गडचिरोलीची ग्रामीण व आदिवासी खेडी, तसेच सर्चचे काम याबद्दल अनुभवातून समजणे
·       भविष्यात निर्माण, सर्च व IITB यांना एकत्र येऊन काय करता येईल याबद्दल विचारमंथन करणे

            यानुसार सर्च आणि IITB चे प्राध्यापक व विद्यार्थी यांना एकत्रितपणे तंत्रविज्ञानाचा उपयोग करून कोणते समाजोपयोगी प्रोजेक्ट्स करता येतील याची यादी बनली. IITB च्या विद्यार्थ्यांना निर्माण प्रक्रियेत कसे सहभागी होता येईल, तसेच निर्माणच्या युवांना IITची काय मदत होऊ शकेल याविषयीही चांगली चर्चा झाली.

Sunday, 28 February 2016

सेंद्रीय शेती ही शेतीपद्धती का जीवनपद्धती?

नागपूरमधील ८ मित्र-मैत्रिणींचा गट शेतीबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी वर्ध्याला मंदार देशपांडे (निर्माण ४) च्या शेतावर गेला. त्यांना शेतीबद्दल नवीन गोष्टी शिकायला मिळाल्या आणि छान ट्रीप पण झाली. त्यातून पुढे काय करायचं हे देखील त्यांनी ठरवलं... रोहीत गणोरकर (निर्माण ६) त्यांच्या या अभ्याससहली बद्दल सांगतोय..
            “दोन महिन्यांपूर्वी पासून नियोजन सुरू असलेली आमची स्टडी टूर व तिची तारीख एकदाची निश्चित झाली. शनिवार दिनांक २३ जानेवारीला नागपूर गटातील मोनित, आशंका, आकाश, शुभम, रोहित, भूपेंद्र, देवयानी आणि वृषभ असे ८ जण वर्ध्याला मदनी (मंदारचे गाव) येथे पोहोचलो. गोपुरीला शेतीवर काम करणारे मित्र गणेश बिराजदार (निर्माण ३) आणि तन्मय जोशी (निर्माण ३) तसेच जळगाव वरून गोपाल गावंडे (निर्माण ६) हेही मंदारच्या घरी आले.
            सर्वांची औपचारिक ओळख झाली. मंदारचे वडील वसंतकाका फोन वरून शेतमजूर मिळत नसल्याबाबत बोलत होते. त्यामुळे आल्या आल्याच शेतकऱ्याच्या जीवनातील एक प्रश्न समजला की शेतमजूर न मिळणे....
            मंदारने या वर्षी शेतात सेंद्रीय पद्धतीने म्हणजे शुद्ध बीजे वापरून रासायनिक खते व कीटकनाशके न वापरता कापूस लावला आहे. आम्ही दोन तास कापूस वेचला. त्यासोबतच सेंद्रीय शेतीमध्ये कीटकांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरण्यात येणारे पर्याय जाणून घेतले. तन्मयने कापूस मोजला आणि सर्व गोळाबेरीज करून हिशोब मांडला की आम्ही आठ तास काम करून ५० रुपये कमवू शकलो असतो, आणि अजून काम करून कुशल मजूर झालो तर १०० रुपये कमवू शकतो! मंदारने आम्हाला कापसाच्या बाजारपेठेबद्दल व वर्तमान स्थितीबद्दल सांगितले.
            घर म्हटलं की सिमेंट व विटांचं असंच एक चित्र डोळ्यासमोर उभं राहतं, पण मंदारने वैज्ञानिक तत्त्वांचा विचार करून पारंपरिक पद्धतीने हे घर उत्तम प्रतीची माती, लाकूड व चुना वापरून बांधलंय. कमीत कमी फर्निचरची गरज, घरभर खेळती हवा आणि भरपूर प्रकाश अशा स्वयंपूर्ण व इको फ्रेंडली घराचा एक उत्तम नमुना बघायला मिळाला. घर बनवताना कोपऱ्याचा वापर कसा करून घेता येईल इथपासून ते कमी पाणी लागावं यासाठीची सांडपाण्याची व्यवस्था या गोष्टींचा विचार केला आहे हे प्रत्यक्षात घर पाहिल्यावर लक्षात आलं.
ग्रामसेवा मंडळ व तन्मयची शेती
            आम्ही तन्मय, गणेश व सुजय जिथे शिकतात तिथे म्हणजे ग्रामसेवा मंडळामध्ये गेलो. ग्रामसेवा मंडळाची माहिती, उद्देश व कार्य समजून घेतले.  कीटकनाशकांना पर्यायी व्यवस्था म्हणून तन्मयने वापरलेल्या जुन्या नव्या पद्धती आम्ही समजून घेतल्या. या जागेचे गोपुरी हे नाव गोसंवर्धनामुळे पडले. गायींची निगा, उत्पादन व संवर्धनाबद्दल आम्ही गोशाळेत जाऊन माहिती घेतली. शेंगदाण्यापासून तेल बनवणाऱ्या तेलघाणी पहिल्या. कासापासून धागे काढण्याकरिता विविध यंत्रांचा वापर व खादी कशी बनते हे पाहिले. चरख्याच्या विविध प्रकारांची माहिती घेतली.
            आम्ही जवळच्या साखर कारखान्याच्या खानावळीमध्ये जेवताना, आकाशने प्रश्न विचारला, “हे जेवण किती सुरक्षित आहे?” आम्हाला प्रश्न पडत गेले. भरपूर उत्पादन करणे या उद्देशाने संकरीत बियाणांचा वापर, त्यावर किमान तीन वेळा कीटकनाशकांची, तणनाशकांची फवारणी, या प्रक्रियांनंतर हे विषयुक्त अन्न आपल्या ताटात येते. शेती व्यवस्थेमधील आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांचा हात तन्मय, गणेश व मंदार ने आम्हाला सांगितला. बियाणे संकरित करणारी कंपनी अव्वाच्या सव्वा भावात बियाणे विकते. त्यापासून तयार झालेले नपुंसक रोप, (ज्याच्या बियांपासून पुन्हा उत्पन्न देणारे रोप निर्माण होणार नाही) पुढे कीटकनाशकांच्या कंपनीची दादागिरी, नंतर येणाऱ्या शेतमालाला दलालांमार्फत भावाची समस्या... असे मिळून शेतकऱ्याला पिकवलेल्या शेतीच्या मानाने खूप कमी उत्पन्न होते.
            आम्हाला कळून चुकलं की आता गरज आहे या दुष्टचक्रातून हळूहळू बाहेर पडण्याची, पर्यायी मार्ग शोधण्याची, निसर्गाच्या व माणसांच्या विरूद्ध नव्हे तर त्यांच्या संगतीने काम करण्याची... संपूर्ण जगाचा जरी विचार नाही केला तरी माझ्या ताटात येणारे अन्न तरी विषमुक्त असावे असा आग्रह धरण्याची..  हा मार्ग म्हणजे सेंद्रीय शेती. विषमुक्त अन्न खाण्याचा एक प्रयत्न...
            ‘सेंद्रीय शेती म्हणजे फक्त रासायनिक खतांचा व कीटकनाशकांचा वापर न करणेया आमच्या समजुतीला खोडत तन्मय म्हणाला, “सेंद्रीय शेती ही फक्त शेतीपद्धती नसून ती एक जीवनपद्धती आहे.
बीजोत्सव २०१६
            भारतीय प्राकृतिक बिजांचे संरक्षण करणे, विषमुक्त धान्यासाठी ग्राहक-शेतकरी संबंध प्रस्थापित करून सेंद्रीय शेतीला बाजारपेठ मिळवून देणे, शेतकऱ्यांच्या उत्पादित वस्तूंचे प्रदर्शन व विक्री, तसेच शेतकऱ्यांचा व ग्राहकांचा मेळावा भरवणे ही उद्दिष्टे  असलेल्या बीजोत्सवचे दर वर्षी फेब्रुवारी महिन्यात नागपूरमध्ये आयोजन केले जाते. आम्ही त्यात सक्रीय सहभाग घेऊन शेतकऱ्यांचे विश्व अधिक जवळून समजून घ्यायचे ठरवले आणि त्याद्वारे आम्ही अधिकाधिक लोकांना सेंद्रीय शेतीबद्दल सजग करायचे असा निश्चय केला.

स्रोत: रोहीत गणोरकर, rohitganorkar@gmail.com

बिजोत्सव २०१६: शुद्ध बीजापोटी . . .

मागील तीन वर्षांपासून सीमोल्लंघनमधून म्हणा, व प्रत्यक्ष भेटीतून म्हणा, ‘बिजोत्सव काय आहे?’ हे तुम्ही बऱ्यापैकी जाणताच.
            एकीकडे मोन्सेटो सारखी राक्षसी कंपनी संकरित बियाणे तयार करणारा जगातील सर्वात मोठ्ठा ‘Production Plant’ विदर्भात उभारण्याच्या तयारीत असताना पारंपारिक बियाणे जतन करून शाश्वत शेतीचा प्रसार करण्याचा तसेच जास्तीत जास्त लोकांना रासायनिक शेतीचे दुष्परिणाम समजावून सांगत, विषमुक्त, शुद्ध अन्न मिळविण्यासाठीचा एक लहानगा पण महत्वपूर्ण प्रयत्न म्हणजेबिजोत्सव
            १९ - २१ फेब्रुवारीदरम्यान नागपुरात पार पडलेल्याबिजोत्सव २०१६तील महत्वपूर्ण घडामोडींचा हा संक्षेप
            ‘Know your farmers – Connect with producers’ अशी थीम असलेल्या या वर्षीच्या बिजोत्सवात २०० लोकांचा उत्स्फूर्त सहभाग होता. विशेष म्हणजे ‘Interactive Sessions’ मुळे जास्तीतजास्त सेंद्रिय शेतकऱ्यांना आपले अनुभव कथन करता आले.
जनसंवाद मोहीम: एका हाताने टाळी वाजत नाही!
            ‘सेंद्रीय शेतीया विषयाची जाण नेमकी किती लोकांना आहे हे जाणून घेण्यासाठी बिजोत्सवातील सहभागींनी गटागटांमध्ये नागपुरातील वेगवेगळ्या परिसरात जावून लोकांशी प्रत्यक्ष संवाद साधला.
            तुमच्या मते कोणता व्यवसाय सर्वात महत्वाचा? आपण कोणते तेल खातो? आपला भाजीपाला, अन्नधान्य कोठून येते? यासारख्या अनेक साध्या सोप्या प्रश्नांमधून आपली जनता स्वतःच्या अन्नाबाबत खरच किती जागरूक आहे यासाठीचा हा दुहेरी संवाद साधण्यात आला. त्यामुळे या कृतीला जन जागृती न म्हणता जनसंवाद मोहीम म्हणूया.
शेतकऱ्यांनी शेतकऱ्यांसाठी:
            शेतकऱ्यांसाठी पारंपारिक व शुद्ध बियाणे तयार करणाऱ्या व बीज संवर्धनासाठी झटणाऱ्या डोरली या गावच्या ‘Seed Production’ कंपनीने ३५ गावांत स्वयंपूर्णता आणायला कशी सुरवात केली आहे, हे सांगणारे चंद्रशेखर डोर्लीकर; सगळीकडे BT कापूस थैमान घालून शेतकऱ्यांच्या जमिनी उध्वस्त करत असताना, अजूनही देशी कापूस उगवत असलेल्या अकोल्यातील काही प्रगतीशील शेतकरी; रासायनिक शेतीचे दुष्परिणाम तसेच सेंद्रिय शेती समजून घेऊन शेतकरी व ग्राहक यांचा प्रत्यक्ष संबंध प्रस्थापित करून शेतमालाचा हमीभाव ठरवणे साध्य होऊ शकते असे सांगणाऱ्या करुणाताई फुटाणे; व्यवसाय सोडून किंवा वेळ काढून आवडीपुरती शेती करणाऱ्या अश्विनी औरंगाबादकर; सेंद्रिय शेती करतानाचे फायदे व त्यातील अडचणींचे कथन करणारे हेमंत मोहरीर यांसारखे आधुनिक शेतकरी; अशा एकापेक्षा एक वक्त्यांनी महत्तवपूर्ण व गमतीदार सत्रे घेतली.
झाडू आणि फळे:
            वलनी गावाच्या दोन झाडू बनवणाऱ्या कारागिरांनी येऊन सर्वांना सिंदीच्या झाडाच्या पानांचे झाडू कसे बनवावे याचे प्रशिक्षण दिले आणि आपल्या व्यवसायातील अडचणी संगीतल्या.
तेल इकॉनॉमिक्स:
            डोक्यावरील केस अकाली पांढरे होण्याचे एक कारण भेसळयुक्त तेल! नागपूरचे शुद्ध तेल पुरवणारे श्री. हर्षल अवचट यांनी तेलातील भेसळ, तेल उत्पादनातील आर्थिक गणित, लहान व्यावसायिकांसमोरील आव्हाने, लोकांची हतबलता तसेच शुद्ध तेल ओळखून ते पुरवण्याविषयी आपले अनुभव सांगितले.
            याशिवाय 'जनमंच' या शेतकऱ्यांच्या प्रश्नावर व त्यांच्या एकजुटीसाठी काम करणाऱ्या NGO चे एक प्रगतीशील शेतकरी श्री. अमिताभ पावडे यांनी जनमंचच्या कार्याबद्दल मांडणी केली. शिवाय बीज स्वतंत्रता, स्वामिनाथन आयोग, सिंचन शोध यात्रा, याबाबत सांगताना शेतकरी व ग्राहक यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी ‘Know your farmer’ असा आग्रह केला. महाबीज चे प्रमुख श्री. एल. एच. मेश्राम व NSC चे डॉक्टर चौहान यांनी आपापल्या सत्रांमध्येबीजसंवर्धन व सुधारित वाणया बाबींमधील सरकार हतबल असून सेंद्रीय शेतीप्रसारासाठीची ही चळवळ अधिक आक्रमक करणे ही काळाची गरज असल्याचे सांगितले. कृषी विभागीय अधिकारी श्री. हेमंत चौहान यांनी सेंद्रिय शेती या विषयावरील सरकारची बाजू मांडली. प्रश्नोत्तरीच्या सत्रात त्यांनी राज्य व केंद्र शासनाचे सेंद्रीय शेतीविषयक धोरण व योजना काय आहेत, या योजनांचा लाभ घेताना काय अडचणी येतात, त्याच्या अधिक प्रभावी अंमलबजावणीसाठी आपल्याला कसा आग्रह धरता येईल याविषयी माहिती दिली.
आधुनिक पाउल पडते पुढे:
            या बिजोत्सवातील सर्वात उल्लेखनीय बाब म्हणजे तरुणांचा उत्स्फूर्त सहभाग! नागपुरातील निर्माणी, Feeding Indi मधून सहभागी झालेल्या तरुणांनी बिजोत्सव मध्ये महत्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पडल्या. गर्दीच्या जागी पथनाट्ये, जनजागृतीसाठी सोशल मिडीयाचा वापर, कार्यक्रमासाठीचे माहितीदर्शक पोस्टर्सबॅनर्स, चार्टस बनविणे, एवढेच नव्हे तर, शेतमाल खरेदी-विक्री साठी लावलेल्या स्टॉल्स ची व्यवस्था बघणे, शेतकऱ्यांचा राहण्या खाण्याची व्यवस्था लावणे, सत्रांमध्ये सहभागी होणे यांसारख्या जबाबदाऱ्या सुरळीतपणे पार पाडून आपला खारीचा वाटा उचलला
स्रोत: आशंका मामीडवार, ashanka.mamidwar@gmail.com