सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Thursday, 31 December 2015

सीमोल्लंघन : नोव्हेंबर-डिसेंबर २०१५

सौजन्य: अमृता ढगे



या अंकात . . .

नमस्कार मित्र-मैत्रिणींनो

गेल्या दोन महिन्यांत घडलेल्या निर्माणच्या काही घडामोडींचा हा आढावा...

Technology at the Bottom of Pyramid
गेल्या वर्षी प्रमाणेच या वर्षी डिसेंबर महिन्यात IIT मुंबईतील TATA Center for Technology & Design च्या २० फेलोजची कार्यशाळा शोधग्राम मध्ये मोठ्या उत्साहात पार पडलीहे फेलोज आपला MTech / MDes प्रोजेक्ट म्हणून काही सामाजिक समस्यांवर Technology च्या माध्यमातून उत्तरे शोधायचा प्रयत्न करत आहेत. Technology at the Bottom of Pyramid ही या कार्यशाळेची थीम होतीआपण ज्या सामाजिक समस्येवर तांत्रिक उत्तर शोधात आहोत ती समस्या प्रत्यक्ष खेडेगावात, लोकांच्या मनात, कशी दिसते? त्यांच्यासाठी ती तेवढीच महत्वाची आहे का? अशा प्रश्नांवर उत्तर शोधायची संधी या कार्यशाळेच्या निमित्ताने विद्यार्थ्यांना मिळाली.
खेड्यात राहून आल्यानंतर भूषण गांधी या  शिबिरार्थीची प्रतिक्रिया खूप बोलकी होती -
            "मुझे ऐसे रिअलाईज हुआ की हम कॉलेजमें बैठकर जो प्रोजेक्ट्स करते है, बहुत बार डिग्री या पीएचडी पाने के लिये करते हैपर जो जरूरत है वह नही करते। छोटी छोटी जरूरतें बिलकुल टेक्नॉलॉजी से पुरी कर सकते है।पर उस दिशा में बहुत कम रिसर्च होता है।हम पिने के पानी से मायक्रो कंटामिनंट्स निकालने की कोशिश करते है, पर बेसिक बॅक्टेरिया और व्हायरस कंटामिनंट्स के बारे में नहीं सोचते। फिल्टर्स के बारे में बहुत गेहराई तक जाते है, पर बेसिक फिल्टरिंग cost effective कैसे होगा ये नहीं सोचते।
            और एक सवाल मन में आया।टेक्नॉलॉजी से मदत जरूर होती है।काम जल्दी हो जाता है- जैसे की Dehusking के लिये हम बडे मशीन्स का उपयोग करते है। पर ये मशीन्स नहीं थी तभी भी हम घर घर में  Dehusking करते थे, पैर से करते थे।पैर से कोई करेगा तो वह और लोगों को बुलाएगा। उससे उनकी भी रोजी रोटी चलेगी।मुझे लगता है की कुछ जगह टेक्नॉलॉजीसे लोगोंको काम मिलना बंद हो गया है, पर कुछ समस्याओं के लिए टेक्नॉलॉजी जरूरी भी है।हम दोनो तरह की टेक्नॉलॉजी बना रहे है, तो हमें सोचना होगा की हमें क्या बनाना है।"
या कार्यशाळेच्या निमित्ताने गडचिरोलीतील समस्या सोडवण्यासाठी IIT चे कसे योगदान राहू शकते याबाबत प्रा. संजय महाजनी यांच्याशी सकारात्मक चर्चा झाली.

निर्माणचे नवीन ऑफिस आता पुस्तकसमृध्द
सर्च मधील वेगवेगळ्या कामांत मदत करण्यासाठी निर्माण मधले खूप सारे मित्र-मैत्रिणी शोधग्रामला येत असतात. यात अगदी ३ दिवसांपासून ते ३ आठवड्यांपर्यंत हे सर्वजण सर्च मध्ये राहतात. त्यांच्या सर्चमधील या वास्तव्यात त्यांना विज्ञान, सामाजशास्त्र, आरोग्य, अर्थशास्त्र, इतिहास अशा वैविध्यपूर्ण विषयांवरची  सर्वोत्तम अशी पुस्तके वाचायला मिळावी म्हणून निर्माणच्या नवीन ऑफिस मध्ये एक छोटेखानी (५० पुस्तकांची) लायब्ररी सुरु केली आहे.

तर आता तुमच्या शोधग्राम भेटीदरम्यान तुम्ही ही पुस्तके वाचू शकाल आणि त्यातलं एखाद पुस्तक आवडल्यास त्याचा पुस्तक परिचय लिहू शकाल!

अमोल दळवी कृती आधारित शिक्षणासाठी निर्माण टीम मध्ये

जीवन हाच सर्वोत्तम शिक्षक असेल, तर खऱ्याखुऱ्या जीवनातील समस्यांना तोंड देता देताच युवांची स्वतःविषयी, समस्यांविषयी, समाजाविषयी समज वाढेल. याच भूमिकेतून मार्च-मे २०१५ दरम्यान 'झुंज दुष्काळाशी' हा निर्माणचा नवा प्रयोग होता. या कार्यक्रमाचे समन्वयन निर्माणच्याच आकाश भोर व विकास वाघमोडे या दोघांनी केले होतेआकाश व विकास यांनी सर्च व क्वेस्ट येथे पूर्ण वेळ सामाजिक काम करण्यास सुरूवात केली असून, २०१६ मध्ये या कार्यक्रमाचा समन्वयक म्हणून अमोल दळवी (निर्माण ६) रुजू झाला आहेअमोलला Nimbkar Agricultural research Institute (NARI) येथे १ वर्ष काम करण्याचा अनुभव आहे.
अमोलला मनःपूर्वक शुभेच्छा!

पल्लवी माशे तिसरी 'करके देखो' फेलो
आपली (सध्याची) न्याय व्यवस्था एखादा गुन्हा घडल्यावर गुन्हेगाराला शिक्षा देणे या प्रमुख उद्दिष्टाने काम करते. पण गुन्हेगारी हिंसेचे बळी ठरणा-यांच्या आव्हानांकडे, गरजांकडे या व्यवस्थेत विशेष लक्ष पुरवले जात नाही. अगदी अचानक उद्भवलेल्या या परिस्थितीला तोंड देण्याची त्यांची तयारी नसते. शारीरिक जखमा, मानसिक धक्का, आर्थिक नुकसान या सर्वांमुळे त्यांचा चांगुलपणावरचा विश्वास आणि आशाच संपलेली असते.
अमरावती जिल्ह्यातील ‘दिशा (http://dishaforvictimorg/) ही संस्था २००८ सालापासून अशा पीडितांच्या पुनर्वसनासाठी, त्यांना न्याय मिळवून देण्यासाठी आणि त्यांच्या पुढील पिढीत अशा घटना टाळण्यासाठी आणि पॉलिसी लेव्हलला यंत्रणेत बदल घडवून आणण्यासाठी काम करत आहे.
निर्माण ५ ची मुळची पल्लवी माशे ‘दिशा’ सोबत काम करण्यासाठी नोव्हेंबर २०१५ पासून करके देखो फेलोशिप अंतर्गत रुजू झाली. संस्थेच्या कामाच्या आकडेवारीची नोंद घेणे, विश्लेषण करणे, कामासाठीचे ट्रेनिंग मटेरियल तयार करणे, प्रत्यक्ष फिल्ड वर लोकांशी संवाद साधणे, सोशल मिडिया च्या मदतीने संस्थेच्या कामाचा प्रचार-प्रसार करणे, अशी विविधांगी कामे पल्लवीला या एक वर्षाच्या कार्यकाळात करावयाची आहेत.
पल्लवीचे मनःपूर्वक अभिनंदन आणि तिच्या प्रवासासाठी शुभेचछा!

शैलेश व प्रणाली पूर्णवेळ कुमार निर्माण मध्ये रुजू

कुमार निर्माणचा महाराष्ट्रभर  वाढत चाललेला पसारा बघता, नवीन कार्यकर्त्यांची गरज भासत होती. ती गरज प्रणाली आणि शैलेश यांच्या रूपाने पूर्ण झाली. प्रणाली ही M.Sc. Anthropology असून, मुळची धुळ्याची आहे. शैलेश (निर्माण ६) हा Mechanical Engineer असून मुळचा औरंगाबादचा आहे.
ह्या वर्षी कुमार निर्माणसाठी २१ जिल्ह्यांतून ४८ संघांनी नोंद केलेली आहे. आणि पुढे हा आकडा असाच वाढत जाणार आहे. प्रणाली आणि शैलेश पूर्णवेळ रुजू झाल्यामुळे हे काम अधिक गुणवत्तापूर्ण करता येईल असा प्रफुल्लला विश्वास आहे. कुमार निर्माणसमन्वयाच्या कामात हे दोघेही यापुढे प्रफुल्लसोबत काम करतील.


अद्वैत आणि मी जळगावला कचरा वेचणाऱ्या मुलांच्या शिक्षणासाठी काम करतो, ते काम आणखी चांगलं व्हावं, करता यावं, यासाठी कुमार निर्माणमधील अनुभवाची मला नक्कीच मदत होईल. तसंच, काम करण्याचं स्वातंत्र्य, समविचारी मित्रांसोबत काम करण्याची संधी हे कुमार निर्माणबद्दल मला भावलं. आणि काय? भटकायला तर आवडतंच!असं प्रणाली कुमार निर्माणला रुजू होताना म्हणाली.
शैलश कुमार निर्माणला रुजू होण्याआधी कोर्पोरेट क्षेत्रात काम करत होता, त्याचा प्रवास उलगडून सांगताना तो म्हणाला, “शिक्षण क्षेत्रात काम करायची इच्छा होती, कुमार निर्माणच्या रूपाने ती संधी माझ्याकडे आयतीच चालून आली आणि असा कोर्पोरेट पासून सुरु झालेला प्रवास कुमार निर्माणला येऊन थांबला.
दोघांनाही कामासाठी मन:पूर्वक शुभेच्छा!

स्रोत: प्रफुल्ल शशिकांत, Prafulla.shashikant@gmail.com  

राजू भडकेचे m- education सोबत काम सुरु

सध्या शिक्षणात तंत्रज्ञानाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होताना दिसतो आहे. मुलांच्या शिकण्यात विविध तंत्राचा व पध्दतींचा वापर केल्याने शिकणे अधिक चांगले होते हे संशोधनातून सिद्ध झाले आहे. तंत्रज्ञानाच्या जगतात सध्या मोबाईलने मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. आजघडीला अगदी सामान्य कुटुंबात सुध्दा अन्ड्रोइड फोन सहजपणे उपलब्ध असलेले दिसतात. या मुलांचा मोबाईल वरील सहजपणाचा वापर त्यांना शिकण्यासाठी कसा करून देता येईल या कल्पनेतून mGuru चा जन्म झाला. दोन भारतीय तरुणांनी Stanford University मधून पास झाल्यानंतर इतर कुठेही नोकरी करण्यापेक्षा शिक्षणात काहीतरी वेगळे करण्याचा चंग बांधला आणि mGuru Edulabs Pvt. Ltd. (Website: mguru.co.in) या कंपनीची स्थापना केली. निर्माण १ चा राजू भडके या कंपनीत रुजू झाला आहे. या विषयी राजूच्याच शब्दात थोडेसे

“शिक्षकांशी, पालकांशी आणि मुलांशी संवाद साधल्यानंतर असे लक्षात आले की, त्यांना इंग्रजी भाषा व गणित या विषयांची विशेष धास्ती वाटते. याच गरजेतून सध्या ही कंपनी  इंग्रजी व गणिताचे मोबाईल app तयार करत आहे. राजू गणितशिक्षणविभागाचा प्रमुख म्हणून जबाबदारी सांभाळतो आहे. इंग्रजीचे app तयार झाले असून सध्या मुलांसोबत ते वापरून बघणे, शिक्षक, शिक्षणतज्ञ, शिक्षणात काम करणारी मंडळी यांना भेटून त्यांच्या प्रतिक्रिया समजून घेऊन आवश्यक ते बदल करणे सुरु आहे. लवकरच ते मोबाईल मध्ये असेल आणि कोणालाही ते Google store मधून डाउनलोड करून वापरता येणार आहे. गणिताच्या App चे काम प्रगतीपथावर आहे. यातील विशेष म्हणजे शिक्षक आणि पालकांना आम्ही एक अतिशय महत्वाची मदत करणार आहोत. शिक्षकांच्या सोबतच्या चर्चेतून असे दिसले की, त्यांचा बराच वेळ मुलांना सराव प्रश्न तयार करून देण्यात किंवा चाचणी तयार करण्यात जातो. त्यामुळे आमच्या app मधून त्यांना पाहिजे त्या पाठावरील, हवे त्या प्रकारची आणि हवी तितकी उदाहरणे चुटकीसरशी तयार करून देता येणार आहेत. लवकरच हे app सुध्दा मोबाईलवर उपलब्ध असेल. या app ची विशेषता आहे की, तुम्हाला हे सर्व offline उपलब्ध असेल. केवळ डाउनलोड करतांना आणि Login करतांना इन्टरनेटची गरज असेल. याहीपेक्षा महत्वाची बाब म्हणजे शाळा, स्वयंसेवी संस्था या सर्वांना हे पूर्णपणे नि:शुल्क असेल.”
राजूला त्याच्या पुढील वाटचालीसाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!

स्रोत: राजू भडके, rbguru11@gmail.com

Hello from Odisha !

प्रियदर्श तुरे व कल्याणी राउत संवाद साधत आहेत थेट ओडिशामधून


 प्रियदर्श तुरेचा Primary care to tertiary care प्रवास
सामाजिक आरोग्याचीही जोड

मेळघाट मधील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात तब्बल ६ वर्षं वैद्यकीय अधिकारी म्हणून सेवा दिल्यानंतर प्रियदर्श तुरे हा तरूण डॉक्टर ओडीशातील बिसामकटक येथील christian hospital येथे रुजू झाला आहे. साधारण २०० किमी परिसरातील २५० बेडचे हे एकमेव हॉस्पिटल. इथे आदिवासींना सेवा देता देता त्याला स्वतःची वैद्यकीय कौशल्ये वाढवण्याची संधी मिळेल. तसेच लोकसहभागातून सामाजिक आरोग्याचे काम कसे करता येईल याचे धडेही मिळतील. प्रियदर्श सांगतोय christian hospital ची गोष्ट...

"ही गोष्ट १९४० ची आहे.
            'भारत नेमका कसा आहे?' या उत्कंठेतून डॉ. लीस माड्सेन वाचनालयातील पुस्तके चाळू लागल्या. डेन्मार्क वरून भारतात आलेले ख्रिचन मिशनरी यांनी भारताची बरीच माहिती पुस्तक स्वरूपात डेन्मार्क मध्ये प्रकाशित केली होती. परंतु माहिती शोधता शोधता त्यांना येथील दैनावस्था, गरिबी, आजार, बालमृत्यू, मलेरिया, मातांचे हाल, कुपोषण अश्या अनेक गोष्टी अस्वस्थ करुन गेल्या. त्याच वेळेस त्यांनी भारतात येण्याचा निश्चय केला. परंतु तेव्हा द्वितीय महायुद्ध सुरु असल्यामुळे कुणीच त्यांना भारतात नेण्यास तयार नव्हते. त्यांनी चर्चच्या मध्यमातून सुद्धा विचारणा करून बघितली, परंतु तेथेही नकार मिळाला. शेवटी त्यांनी कुणाचा आधार न घेता एकट्यानेच येथे येण्याचे ठरविले.
            त्या भारतातील अतिशय मागास अशा ओडीशातील कोरापुट जिल्ह्यात (आजचा रायगडा जिल्हा) आल्या व तेथील भीष्म-कट्टक या भागात आरोग्य सेवा पुरवू लागल्या. फक्त एवढंच करून थांबल्या नाहीत, तर गावागावात जाऊन रूग्ण तपासणी आणि आरोग्य शिक्षण त्या देऊ लागल्या.
            परंतु तेथील समाजाच्या समस्या अधिक मोठ्या होत्या. मलेरिया, कुपोषण, मृत्यू या तर रोजच्या गोष्टी होत्या. या समाजाला शिक्षणाचा गंध नसल्यामुळे त्यांना आरोग्याबद्दल काही नवीन समजावणं कठीण जात होतं. यावर मात करण्यासाठी डॉ. मा (माडीसोन) गावागावात जाऊन रोज संध्याकाळी शिकवू लागल्या. गावात एखाद्या मोठ्या झाडाखाली त्या लोकांना शिकवत असत. आजार कसे पसरतात, मानवीय शरीर रचना कशी असते, कोणत्या आजारात कुठले अवयव बिघडतात आदी माहिती लोकांना देण्यासाठी त्यांनी एक नवी पद्धत काढली. एक मोठे बोकड त्या गावात घेऊन जात असत. आजाराबद्दल माहिती सांगत व मग बोकडाला व्यवस्थित कापून त्याच्या शरीर-रचनेद्वारे लोकांना आजाराबद्दल आणि मानवीय शरीराबद्दल शिक्षण देत असत. मग ते कापलेले बोकड शिजवून संपूर्ण गावाला मेजवानी दिली जात असे. असे प्रत्येक गावात त्या २-३ दिवस वास्तव्यास असत.
            त्यांनी सुरु केलेल्या छोट्या दवाखान्याच्या रूपात असलेले हे काम नंतर १०० च्या वर गावांत लोकांना आरोग्यसेवा पुरवू लागले. जवळपास २००-३०० किमीच्या परिसरात एकही इस्पितळ नव्हते. आरोग्य सेवा देताना त्यांनी मलेरिया, कुपोषण, डायरिया, न्यूमोनिया, लहान बालके व गरोदर मातांची देखरेख या सर्व गोष्टींवर भर दिला. त्याचे परिणाम दिसू लागले. मलेरिया, डायरिया या कारणांमुळे होणारे मृत्यू कमी होण्यास सुरुवात झाली.

            आधी फक्त बाह्य-रूग्ण विभाग होता. रूग्णांना भरती करून औषधोपचाराची सोय नव्हती. एकदा एक स्त्री भाजून आली. ती बरेच लांबून आल्याने तिला परत पाठविणे शक्य नव्हते. मग डॉ. मा ने निर्णय घेतला की अंतरभरती रूग्ण विभाग सुद्धा सुरू करायचा. एका छोट्याश्या खोलीत असलेला हा दवाखाना हळूहळू मोठा होऊ लागला. डॉ. मा ने स्थानिक लोकांनाच प्रशिक्षण देऊन दवाखान्यात काम करणारे उपयुक्त मनुष्यबळ तयार केले.
            या सर्व कामाची आर्थिक बाजूसुद्धा होती. सुरूवातीला या कामास डॉ. मा यांना त्यांच्या डॅनिश मित्रांकडून आर्थिक मदत मिळत होती. दवाखाना, तेथील कर्मचारी वृंद, रूग्णांसाठीचा स्वस्तातला औषधोपचार
. अनेक गोष्टींसाठी पैसा लागत होता. परंतु जसं काम वाढत होते तसं ही मदत कमी पडत होती. सोबतच डॉ. मा एकट्याने हे सर्व सांभाळत असताना एकापेक्षा जास्त डॉक्टरांची गरज भासू लागली. आर्थिक अस्थैर्य आणि डॉक्टरांची कमतरता यामुळे दवाखाना बंद करायचा की काय अशी परिस्थिती आली होती.
            मग डॉ. मा ने छत्तीसगड वरून डॉ. हेनरी आणि त्यांची पत्नी श्रीमती हेनरी यांना मदतीसाठी बोलाविले. त्यांनी अतिशय प्रयत्नपूर्वक दवाखान्याची विस्कटलेली घडी परत बसवायला सुरुवात केली. दवाखान्याचा कायापालट करून ५० खाटावरुन ८० खाटांवर नेले. दवखान्यात प्रसूती, शस्त्रक्रिया सुरू केल्या. परंतु अतिशय माफक दारात ही सुविधा त्यांनी द्यायला सुरु केली. यामधून पेशंट जो मोबदला देत असत त्यामुळे दवाखाना आर्थिकदृष्ट्या स्वयंपूर्ण झाला.
            डॉ. हेनरी यांनी पुढे नर्सिंग स्कूल उघडले. त्यावेळेस माध्यमिक शिक्षणानंतर व्यावसायिक अभ्यासक्रमाची सोय, ती पण मुलींसाठी जवळपास कुठेच उपलब्ध नव्हती. सोबतच याद्वारे दवाखान्यात काम करायला लागणारे कुशल मनुष्यबळ सुद्धा उपलब्ध होणार होते. हळूहळू दवाखान्याचे प्रस्थ वाढत होते. त्यात खऱ्या अर्थाने रुग्णांची काळजी घेतली जात असल्याने दूरवरून सुद्धा लोक तेथे उपचार करून घेण्यास येत. दवाखान्यात रक्त तपासण्या, एक्स-रे, सोनोग्राफी, ऑपरेशन इ. आधुनिक सुविधा डॉ. हेनरी यांनी सुरु केल्या. याच कालावधीत स्थानिक आणि कर्मचारी वर्गाच्या मुलांसाठी दवाखान्याच्या आवारातच एक शाळा सुरू झाली. यामुळे अनेक मुलांना गावातच चांगल्या दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध होऊ लागले. नर्सिंग स्कूल मध्ये एएनएम सोबतच जीएनएम चे प्रशिक्षण सुद्धा सुरू झाले.
            गावपातळीवर सुद्धा अनेक आरोग्याची कामे सुरु झाली. गावपातळीवर आरोग्याकर्मी महिन्यातून एकदा गावाची संपूर्ण तपासणी करू लागले. गावाजवळच आरोग्य सेवा देता याव्या यासाठी ३ cluster बनवून प्रत्येक cluster ला एक उपकेंद्र उपलब्ध करून दिले गेले. त्यात जवळच्या गावातून येणाऱ्या रूग्णावर प्राथमिक उपचार, काही रक्त तपासण्या, प्रसूती हे सर्व पुरविणे सुरु झाले. आरोग्य कर्मचाऱ्यांना वेगवेगळे प्रशिक्षण दिले केले. त्यामुळे गावपातळीवरच उच्च रक्तदाब, thyroid ग्रंथीचे आजार, मलेरिया वर उपचार, दमा-आकडी येणे यासारखे कायम औषधीवर असणाऱ्या रुग्णांना या सर्व सोयी त्यांच्या गावात मिळू लागल्या.
            डॉ. हेनरी नंतर पुढे डॉ. साहूंनी दवाखान्याची सूत्रे हाती घेतली. दवाखाना आता १५० खाटांचा झाला होता. आदिवासी मुलांच्या विकासाकरिता दवाखान्यातील प्रशासन व १६ गावातील लोकांनी मिळून अतिशय दुर्गम अशा काचापाजू परिसरात दुसरी शाळा सुरु केली. या शाळेचे बहुतांश बांधकाम गावातील लोकांनी करून दिले. तेथील शिक्षक वृंद सुद्धा कोंद आदिवासी समुदायातूनच घेतले गेले. डॉ. साहू या स्त्री-रोग तज्ञा असल्यामुळे गरोदर माता, लहान बालके यांच्यावर या कालावधीत बरेच लक्ष्य दिले गेले. एक नवीन अशी maternity इमारत फक्त माता आणि त्यांच्या बालाकांकारिता उभारली गेली. स्त्रीरुगानांवर अनेक गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रिया केल्या गेल्या. ऑपरेशन साठी नेहमी रक्त पुरवठा लागतो. या रक्तपेढीचे बांधकाम व त्याची सुरुवात सुद्धा याच कालावधीत झाली.
            आता २०१२ पासून डॉ. हेमा यांनी दवाखान्याचा कार्यभार सांभाळला आहे. त्या डोळ्याच्या आजारावरच्या तज्ञा आहेत. डॉ. जोंनी ओमेन यांनी अनेक वर्षांपासून गावपातळीवर चालणाऱ्या आरोग्याकामाचे नेतृत्व केले आहे. डॉ. हेनरी च्या कालावधीत इथे इंटर्नशिप पूर्ण करण्यासाठी आलेले डॉ. जोंनी इथलेच होऊन गेले. मलेरिया वर त्यांचा सखोल अभ्यास आहे. मलेरिया मुळे कुपोषण कसे वाढते याचे सखोल अध्ययन त्यांनी केले आहे. गावपातळीवर अनेक बचत गट, आरोग्य विमा, फिरते रुग्णालय, आदी संकल्पना त्यांनी येथे सुरु केल्या. सोबतच राज्य आणि देशपातळीवर आरोग्यावरील अनेक समित्यांचे ते सदस्य आहेत व आजही त्याच जोमाने कार्यरत आहेत.
            आता दवाखाना २५० खाटांचा आहे. ५ वेगवेगळे ऑपरेशन रूम, आणि अनेक आधुनिक सुविधांनी युक्त आहे. आजही जवळपासच्या २०० किमी परिसरात असे रुग्णालय नाही. आजही संपूर्ण रायगडा जिल्ह्यात १० लाख पेक्षा जास्त लोकसंख्येसाठी केवळ ३ सोनोग्राफी मशीन आहेत; त्यातल्या दोन येथे आहेत.शासनाच्या जिल्हा रुग्णालयातून सुद्धा रुग्णांना येथे पाठविले जाते. एके काळी तेथील जिल्हा कलेक्टारच्या पत्नीचे दोन्ही बाळंतपण येथेच झाले होते. अश्या या दवाखान्याला, तेथील शाळेला, गावपातळीवर घेतल्या आरोग्य व शैक्षणिक कार्यक्रमाला भेट नक्की द्यायला हवी. " आरोग्य सर्वांसाठी " म्हणजे नेमके कसे असू शकेल याची सुद्धा काही उत्तरे इथे नक्की सापडतील.
            डॉ. मा यांनी बघितलेले स्वप्न हे एका व्यक्तीचे स्वप्न होते. आज त्या इवल्याश्या रोपाचे रुपांतर एका
वट-वृक्षात झाले आहे.”
Christian Hospital, Bissamcuttak बद्दल अधिक माहितीसाठी - http://chbmck.org/
प्रियदर्श तुरे, priyadarshture@gmail.com


कल्याणी राउत स्वास्थ्य स्वराज मध्ये कार्यरत

 "गेल्या ४ महिन्यांपासून 'स्वास्थ्य स्वराज' या संस्थेसोबत कलाहांडीतील (ओडिशा) आदिवासी लोकांच्या आरोग्य आणि शिक्षणावर काम करण्याची संधी मिळाली. निर्माणचेच डॉक्टर जोडपे सचिन बारब्दे आणि धनश्री बागल येथे आधीच रुजू होते. सध्या ते दोघे आरोग्यावर, तर मी शिक्षणावर काम करत आहे. कलाहांडी बद्दल पी साईनाथ यांच्या Everybody Loves a Good Drought या पुस्तकात वाचलेच होते. तिथे जाण्याची तळमळ होतीच, ती संधी सचिन व धनश्रीसोबत मिळाली.
स्वास्थ्य स्वराज चे काम २०१३ साली कलाहांडीतील शोमल रामपूर ब्लॉक मधील दोन ग्रामपंचायती - केरपाई आणि कनीगुमा येथे सुरू झाले. या भागात ९०% आदिवासी (ST) व इतर SC आहेत. लोकांच्या आरोग्याच्या कामानेच सुरूवात झाली. पण इथली भीषण परिस्थिती बघता शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही हे लक्षात आले.
गेले चार महिने मी इथे शिक्षणावर काम करत आहे. ठोस काम झालं नाही आहे. पण गावांची स्थिती, मुलांच्या शिक्षणातले अडथळे, शिक्षणाचा दर्जा, त्याकडे पाहण्याचा लोकांचा दृष्टिकोन समजून घ्यायचा प्रयत्न करत होते. केरपाई येथे एक बेसलाईन सर्वे करण्यात आला. त्यात असे लक्षात आले की ६६.% आदिवासी मुलांची शाळेत नोंदणी झाली आहे. पण तिसरीपर्यंत शिक्षण घेणारे १७.% च आहेत, पाचवीपर्यंत १३., तर माध्यमिक शिक्षणापर्यंत १.% मुलांचीच नोंद आहे. यात मुलींचा नगण्य समावेश आहे.
गावात गेलो की मुले दरवाजाआड लपायची, जवळ गेलो तर रडायची. एका कुटुंबात ५-६ मुले असत. प्रत्येक गावात मुलांची ऐवढी सेना बघून ती दुर्लक्षित होण्यासारखी मुळीच नव्हती. इथे मुले जगली काय मेली काय कुणालाच फिकीर नाही. एवढे मोठे potential, एवढा मोठा resource दुर्लक्षित होत आहे याची आम्हाला क्षणोक्षणी खंत वाटायची.
केरपाई पंचायतीचे प्रत्येक मूल शाळेत enrolled आहे. पण शाळा? शाळेला इथे इमारत नाही, असेल तर मास्तर नाही. अधूनमधून मास्तर आले तरी चार भिंतीतले शिक्षण मुलांना रूचत नाही.जबरदस्तीने त्यांनी शाळेत बसावं असा आदिवासी लोकांचा अट्टाहासही नाही. प्रत्येक शिक्षकाने गावातील तिसरी, पाचवी किंवा आठवी पास मुलाला सहाय्यक म्हणून नेमलं आहे. आपल्या ३५,००० पगारामधले १,५०० रूपये त्यांना मानधन देऊन आपली जबाबदारी त्यांच्यावर टाकून नामानिराळे राहतात. Mid day meal चा प्रोग्राम इथे एकदम फ्लॉप आहे.
मुलांना नवीन नवीन गोष्टी शिकण्याचे कुतूहल आहे हे लक्षात येत होते. त्यांना कसं आणि काय शिकवणार? आम्ही त्यांच्याजवळ असलेल्या निसर्गातूनच त्यांच्याजवळ जाण्याचा प्रयत्न करत आहोत. निसर्गासंबंधीत गीते, खेळ, चित्र व कृतीतून आरोग्यासंबंधी गोष्टी त्यांच्यापर्यंत पोहोचवणे सुरू केले. या सगळ्या गोष्टी मुलांपर्यंत पोहोचवण्याचे माध्यम म्हणजे शिक्षा साथी. शिक्षा साथींचे प्रशिक्षण करणे हे माझे महत्तवाचे काम होते. यादरम्यान आम्ही किशोरवयीन मुलींचे गटदेखील बनवले. त्यांच्यासोबत ब-याच विषयांवर चर्चा व्हायची. आरोग्य व शरीरासंबंधी गोष्टी जाणून घेण्याचं त्यांना कुतूहल होतं. म्हणून विविध चित्रे, चित्रफिती, चर्चा या माध्यमातून त्यांना ब-याच गोष्टी माहित झाल्या. -याच समस्यांवर त्या मोकळेपणे बोलू लागल्या. त्यांचा अधिक रोख होता तो त्यांच्या बालविवाहावर. त्या मुलींची मदत आम्हाला गावात काम करायला झाली. त्या जबाबदारीने मुलांच्या व स्त्रियांच्या आरोग्याकडे लक्ष द्यायच्या. कोणी आजारी असेल तर त्याने दवाखन्यात जावे, खरजेच्या रूग्णांना औषधे लावावीत, हातांची नखे स्वच्छ राखावी याकडे आवर्जून लक्ष देत.
पण या दरम्यान माझ्या मनात काही प्रश्नांनी घोळ केला. सरकारची आदिवासींप्रती इतकी उदासीनता का? Mining ला clearance मिळत असल्यामुळे धोक्यात आलेल्या आदिवासींच्या जीवनाचं आणि संस्कृतीचं पुढं काय? आदिवासींच्या शिक्षण व आरोग्यासारख्या प्राथमिक गरजा कशा पूर्ण व्हाव्यात? L&T ने आपले शिक्षक आणि डॉक्टर्स तेथे नेमले आहेत. Charity work किंवा giver ही भूमिका NGOs ची असेल तर आपण प्रश्नाच्या मूळापर्यंत जातोय का वरवरची मलमपट्टी करतोय?”
स्वास्थ्य स्वराज बद्दल अधिक माहितीसाठी - http://www.swasthyaswaraj.org/
कल्याणी राउत, kalyaniraut28888@gmail.com

उमेश जाधव सर्च मध्ये रुजू

उमेश जाधव (निर्माण ५) याने ऑक्टोबर पासून सर्च मध्ये Asst. Statistician म्हणून कामास सुरवात केली. उमेश मुळचा नांदेड चा असून शिक्षणाने इंजिनिअर आहे. त्याच्या या प्रवासाबद्दल सांगताना उमेश म्हणाला, “पुण्यात सॉफ्टवेअर मध्ये काम करतांना माझ्या कामाचा relevence कळत नव्हता. ते काम challanging तर नव्हतेच,पण समाधान देखील मिळत नव्हते. फक्त पैसे मिळताहेत म्हणून तेच करत राहावं हे पटल नाही. जर हे काम सोडायचे तर मग करायचं काय ह्याचं उत्तर शोधात होतो. माझं IT चं शिक्षण अन थोडाफार अनुभव वापरून  मी कुठल्या प्रश्नावर काम करू शकतो? आणि  समाजाचे प्रश्ना सोडवण्याच्या वेगवेगळ्या मार्गापैकी मी कुठला मार्ग निवडू? ह्या दोन गोष्टींच्या ( Domain & Role) शोधात होतो. RESEARCH कसा करतात हे शिकून घ्यायचं हे ठरलं. त्यासाठी लागणारे कौशल्य (statistical software packages) शिकून घेतले . ग्रामीण भागात दर्जेदार संशोधन करण्याचा अनुभव आणि पारंगतताSEARCH मध्ये आहे. योगायोगाने एका नवीन संशोधनासाठी संस्थेलाही नवीन resourse हवाच होता. निर्माण मुळे शोधग्राम चे  work ethics आणि एकूणच वातावरण आवडले होतेच. म्हणून सर्च सोबत काम करण्याचा निर्णय घेतला.

शोधग्राम मध्ये मी संशोधन विभागात रुजू झालो. गडचिरोली जिल्ह्यातील जवळपास १०० गावामध्ये Non communicable diseases जसे की stroke, cancer , diabetics  मुळे होणारे मृत्यू कसे कमी करता येतील ह्याच्या संशोधनात महेश भाऊ आणि योगेशदादा ह्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कामाला सुरवात केली आहे. data management आणि data analysis करणे हे माझे काम आहे, सध्या त्याचे ट्रेनिंग घेत आहे.
माझ्या कामातून effective research कसा करावा हे शिकत आहे. एखाद्या प्रश्नाबद्दल अगदी खोलात जाऊन समजून घेतलं तर तो सोडवण्यात फार मदत  होते. त्यासाठी data analytics ह्या विषयातील समज आणि कौशल्ये वाढवायची आहेत. सामाजिक क्षेत्रात काम करतांना आपण ( संस्था / वैयक्तिक आयुष्य) जास्तीत जास्त चांगला काम करून आनंदी कस राहू, हे पण SEARCH मध्ये शिकायचा प्रयत्न राहणार आहे.
ह्या सगळ्या प्रक्रियेत अमृत दादा सोबत आणि ईतर निर्माणीसोबत वेळोवेळी चर्चा झाली. सामाजिक क्षेत्रात काम करतांना आपल्याला ज्वलंत वाटणारा / आवड असणारा प्रश्न घेऊन त्यावर काम करतो. पण त्या सोबतच त्या domain मध्ये काम करताना माझा exact role काय असावा हे ठरवणं हे ही खूप महत्वाचं असते, हे कळले. त्याचा खूप फायदा झाला. घरच्यांनीही समजून घेऊन, मला परवानगी दिली. सर्वांचे मनापासून आभार!  
स्रोत: उमेश जाधव, jadhavumesh007@gmail.com

धरण

"मित्रांनो, धरणं म्हणजे शेती सुजलाम् सुफलाम् करणारी अत्यावष्यक गोष्ट असं वाटत असतानाच या संकल्पनांना छेद देणारे अनेक मुद्दे आपण अमृताच्या धरणांच्या या लेखमालेत बघत आहोत. धरण हा मुळात आतबट्ट्याचा व्यवहार आहे याची आकडेवारी आपण बघितली.  आणि ''वाहणे' या नदीच्या मूळ स्वभावविरुद्ध जाऊन बांधलेल्या धरणांचे नदी या जिवंत परिसंस्थेवर अनेक दूरगामी परिणाम होतात हेही आपण बघितलं. गेल्या लेखात चर्चिलेल्या याच मुद्द्यावर आणखी थोडा प्रकाश टाकणारा हा चौथा लेख.
धरणांचे परिणाम (भाग २)
मागच्या भागात आपण बघितलं की धरणांचे हानिकारक परिणाम वेगवेगळ्या प्रकारच्या नद्यांमधे वेगवेगळ्या प्रकारे, वेगवेगळ्या संदर्भात दिसत आहेत आणि जरी ते तुकड्या तुकड्यांमधे असले तरी पुरेसे ठळक आहेत. नक्की कोणत्या प्रकारचे परिणाम कुठे ठळकपणे दिसतील हे त्या-त्या नदी खो-यातील परिसंस्थेवर अवलंबून असते. यामधे हिमालयात उगम पावणार्‍या नद्यांवरचे परिणाम बघताना आपण उत्तराखंडमधे गंगा नदीच्या खो-यात जलविद्युत प्रकल्पांसाठी अनेक धरणं जी एकाला लागून एक बांधली गेली त्याचे काय परिणाम झाले आहेत याचा धावता तरी एकसंध आढावा घेतला. आता जरा दख्खनच्या पठारावरून वाहणा-या नद्यांवर तुकड्यातुकड्यात दिसणारे पण तितकेच गंभीर परिणाम बघूया. यांची यादी खरं तर खूपच मोठी होईल. पण लेखाची लांबी बघता मी मानवनिर्मित पूर,जैव विविधतेवर होणारे परिणाम याची काहीउदाहरणं दिली आहेत आणिकृष्णा गोदावरी या नद्यांमधील जवळजवळ १००% गाळ धरणांनी अडवल्यामुळे या नद्यांच्या त्रिभुज प्रदेशाचा किनारा खचण्याची प्रक्रिया जी वेगाने सुरू आहे त्याचा तपशील दिला आहे. आणि शेवटी या आणि अशांसारख्या अनेक प्रकारच्या परिणामांना एका छ्त्राखाली आणणार्‍या ’जागतिक हवामान बदल’ या घटनेचा धरणांशीनक्की काय प्रकारचा संबंध आहे त्याची चर्चा केली आहे. मागच्या आणि या लेखात आपण मुख्यतः धरणांच्या पर्यावरणीय परिणामांची चर्चा केली आहे. सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम आपण पुढच्या लेखात समजून घेणार आहोत.

मानवनिर्मित पूर
तुकड्यातुकड्यांमधले हे परिणाम समजून घ्यायला आपण शहरापासून सुरुवात करू. शहर हा नदी खोर्‍याच्या तुलनेत क्षेत्रफळानी त्या मानानी लहान असलेला घटक. धरणाच्या अकार्यक्षम यंत्रणेमुळे पूर्ण शहराला किती मोठा फटका बसू शकतो याचं हे उदाहरण.
असा दावा सर्रास केला जातो की भारतातली ४००० पेक्षा जास्त धरणं पूर नियंत्रणात महत्वाची भूमिका बजावतात. पण आकडेवारी बघितली तर असं दिसतं की धरणांच्या व्यवस्थापनाच्या गलथान कारभारामुळे पुष्कळदा पुरानी होणार्‍या नुकसानात वाढच झाली आहे.
भारतातल्या मान्सूनचं वैशिष्ट्य असं की खूप जास्त पाऊस काही तासांत किंवा काही दिवसांत कोसळू शकतो. अशा वेळी धरणामधल्या वाढत्या पाणी साठ्याला आवर घालणं मुष्किल होऊन बसतं. असं असून सुद्धा भारतात पूर नियंत्रणासाठी मोठी धरणं आणि किनार्‍यालगतचे मोठे बांध हेच दोन उपाय मुख्यतः योजले जातात.
पण जेव्हा हे उपाय फसतात तव्हा परिस्थिती इतकी आवाक्याबाहेर जाते की मोठा अनर्थ ओढवतो.
उदा. २००६ च्या ऑगस्ट महिन्यात गुजरात राज्यामधल्या ’उकाई’ या सूरतपासून ८० किमी वर बांधलेल्या तापी नदीवरच्या धरणामुळे पूर येऊन हाहा:कार उडाला. ८ ऑगस्टच्या संध्याकाळपासून उकाई धरणातून तापी नदीच्या धारण क्षमतेच्या जवळ्जवळ दुप्पट पाणी सोडायला सुरुवात झाली. त्यातच समुद्राला भरती असल्यामुळे नदीची पाणी सामावून घ्यायची क्षमता आणखीच कमी झाली होती. असा पाण्याचा लोंढा सतत चार दिवस धरणातून सोडला जात होता. बघता बघता संपूर्ण सूरत शहर पाण्याखाली गेलं. पूर ओसरेपर्यंत १२० लोक मृत्युमुखी पडले, शेकडो बेपत्ता झाले आणि जवळजवळ ४००० गुरांचा मृत्यू झाला. एकंदर आर्थिक नुकसानीचा अंदाज ४९००कोटी अमेरिकन डॉलर्स इतका जास्त आहे.
सूरतमधील २००६ चा पूर
धरणातलं पाणी वाढतं आहे याचा प्राथमिक अंदाज २ जुलैलाच आला होता. धरण २० जुलैला ५१%, ३ ऑगस्टला ७७.५४% भरलं होतं आणि ७ ऑगस्टला ते १००% भरलं. शिवाय धरणातला मान्सूनपूर्व पाणी साठाही गेल्या चार वर्षातला सगळ्यात जास्त होता. जर १ ऑगस्टपासूनच हळूहळू जास्त पाणी सोडायला सुरुवात केली असती तर परिस्थिती आटोक्यात ठेवणं शक्य होतं. पण तसं न करता ऑगस्ट ८ पर्यंत अधिकार्‍यांनी अतिरिक्त पाणी सोडण्यासाठी काहीच पावलं उचलली नाहीत आणि ८ तारखेला संध्याकाळी धरणाचे दरवाजे सताड उघडले गेले.
भाक्रा धरण, हिराकुंड धरण, तवा-बार्गी धरण, दामोदर धरण अशा अनेक ठिकाणी नेमकं हेच घडलं. तापी, नर्मदा, गोदावरी, मही, साबरमती इ. नद्यांवर बांधलेल्या धरणांच्या अकार्यक्षम यंत्रणांमुळे गुजरात, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश इ. राज्यांत मानवनिर्मित पूरांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे. पूर नियंत्रणासाठी धरणं, बांध इ. उपाय योजलेल्या क्षेत्रात एकीकडे वाढ होत असतानाच दुसरीकडे मात्र पूरामुळे होणारं नुकसानही वाढतं आहे. गंगा-ब्रम्हपुत्रा या दोन सगळ्या पूर प्रवण खोर्‍यांमधे तर काही ठिकाणी पूराचा धोका ६०% नी वाढला आहे.

जैव विविधतेवर होणारे परिणाम
शहराकडे बघितल्यावर आता जरा झूम आऊट करून उपनदीच्या खोर्‍याकडे बघूया. नदी खोर्‍यात जो भाग दाट जंगलांचा असतो अशा भागातल्या वन्य जीवांवर आणि परिणामे जैव विविधतेवर धरणांचे अनेक दूरगामी परिणाम होऊ शकतात. महाराष्ट्रातल्या वैनगंगा नदीचं खोरं हे याचं उत्तम उदाहरण आहे.
वैनगंगा ही गोदावरीची एक महत्वाची उपनदी. वैनगंगेचं खोरं हा जैवविविधतेच्या दृष्टीने मध्य भारतातला एक अत्यंत महत्वाचा प्रदेश आहे. ’जंगल बुक’ मधल्या मोगलीच्या गोष्टी लिहिताना रुडयार्ड किपलिंगच्या डोळ्यासमोर वैनगंगेच्या खोर्‍यामधलीच जंगलं होती.[i]मध्य भारतातले अनेक व्याघ्र प्रकल्प, अभयारण्य, संरक्षित आणि राखीव जंगलं या खोर्‍यात वसलेली आहेत.[ii] वाघ, हत्ती अशा अनेक वन्यजीवांच्या स्थलांतरांच्या मार्गाचं जाळं  हे या ४९,६९५ चौ. किमी.[iii]या क्षेत्रफळाच्या खोर्‍यात पसरलेलं आहे. महाराष्ट्र राज्यातलं पन्नास टक्क्यांहून जास्त जंगल या खो-यात वसलेल्या भंडारा, गोंदिया, नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या पाच जिल्ह्यांमधे आहे. राज्यातले सहापैकी चार व्याघ्र प्रकल्प या खोर्‍यात आहेत. कान्हा, पेंच, सातपुडा, मेळघाट, नवेगाव-नागझिरा, बोर, ताडोबा या व्याघ्र प्रकल्पांमधले महत्वाचे दुवे म्हणून वैनगंगेच्या खोर्‍यातली अनेक जंगलांचे पट्टे काम करतात. वाघासारख्या प्रजातीला वावरण्यासाठी, स्थलांतर, प्रजनन यासाठी लागणारा विस्तार त्यामुळे उपलब्ध होतो. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार वैनगंगेचं खोरं हे वाघांच्या दृष्टीने भारतातल्या चार सर्वोत्तम अधिवासांपैकी एक आहे.[iv]
१२ ऑक्टोबर २०११ साली कालव्यात अडकलेल्या ’कला’ नावाच्या तरूण वाघिणीला सोडवायला जवळपास ४८ तास लागले
मात्र गोसिखुर्द, बावनथडी, इतियाडोह यासारख्या धरणांमुळे आणि त्यांच्या कालव्यांमुळे या जगलांची एकसंधता धोक्यात आली आहे.[v] प्राण्यांच्या स्थलांतराचे मार्ग खंडित झाले आहेत. उदा. बावनथडी धरणामुळे बुडलेल्या ४,३८८ हे. जंगलामधे २,३५० हे. व्याघ्र क्षेत्र नष्ट झालं.[vi] याच धरणाच्या १०० किमी लांबीच्या कालव्यामुळे पेंच ते नागझिरा अभयारण्यामधील वाघांचे स्थलांतराचे मार्ग खंडित झाले आहेत. गोसिखुर्द धरणामुळे २,९६१ हे. जंगल बुडालं आहे. याशिवाय आणखी ११९ हे. जंगल धरणाच्या उजव्या कालव्यासाठी नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.[vii]तज्ञांच्या मते २७ वाघ असलेल्या ब्रम्हपूरी जिल्ह्यातून जाणारं गोसिखुर्द कालव्याचं ९१ किलोमीटरचं जाळं हे सध्या ’ताडोबा अंधारी’ व्याघ्र प्रकल्पाला असलेला सगळ्यात मोठा धोका आहे.[viii]कालवे ओलांडण्यासाठी कोणतीही व्यवस्था नसल्यामुळे वन्यप्राणी कालव्यात अडकून पडल्याच्या घटनाही अनेक वेळा घडल्या आहेत.
६२५ किमी क्षेत्रावर पसरलेल्या ताडोबा प्रकल्पाला असलेल्या धोक्यात आणखी भर पडली आहे ती पर्यावरण खात्याने नुकतीच मंजूरी दिलेल्या हुमण प्रकल्पामुळे.[ix] चंद्रपूर जिल्ह्यात प्रस्तावित असलेला हा प्रकल्प जर अस्तित्वात आला तर ताडोबामधून ब्रम्हपूरीला जातानाचा उर्वरित चिंचोळा व्याघ्र मार्गदेखील नष्ट होईल.[x] यामुळे वाघांच्या स्थलांतरावर आणि परिणामी त्यांच्या एकूण संख्येवर विपरीत परिणाम होईल. चंद्रपूर जिल्ह्यात गोसिखुर्द, घोडाझरी, आसोलामेंढा, नल्लेश्वर इ. धरणं असताना आणखी एक धरण बांधायचे प्रयोजन काय असा प्रश्न वन्य जीव संवर्धन करणारे तज्ञ उपस्थित करत आहेत.

अडवलेला गाळ आणि खचणारे त्रिभुज प्रदेश
संपूर्ण नदीकडे एका दृष्टीक्षेपात बघायचं ठरवलं तर धरणांचे परिणाम किती मोठ्या पातळीवर असू शकतात याची पुरेपूर कल्पना येते. यासाठी कृष्णा-गोदावरी नद्यांचं हे उदाहरण. कृष्णा गोदावरी या नद्यांमधील जवळजवळ १००% गाळ धरणांनी अडवल्यामुळे या नद्यांच्या त्रिभुज प्रदेशाचा किनारा खचण्याची प्रक्रिया जी वेगाने सुरू आहे त्याचा हा तपशील.
नदीमधून वाहून आणलेल्या गाळाचा नदीच्या एकंदर आकृतीबंधावर मोठा परिणाम होतो. नदीची पात्र, वळण, घाट, ढाचा या सगळ्याला आकार देण्यात गाळाची महत्वाची भूमिका आहे. नदी वाहते तो भूभाग, तिचा आकार, लांबी, प्रवाह याप्रमाणे गाळामधील घटकद्रव्य बदलतात. जरी नद्यांमधला पुष्कळसा गाळ हा काठावरच्या प्रदेशांमधे पसरवला जात असला तरीही नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश हे सर्वात सुपिक गाळातून बनतात. या गाळामुळेच त्रिभुज प्रदेशात नदीच्या मुखाशी अनेक वितरिका तयार होतात. जगभरात सर्वच ठिकाणी  त्रिभुज प्रदेश हे अत्यंत सुपिक आणि दाट लोकसंख्येचे प्रदेश आहेत. जगातील सगळ्या त्रिभुज प्रदेशांचे मिळून एकूण क्षेत्रफळ पृथ्वीच्या एकूण भूभागाच्या केवळ ५% असले तरीही जगामधली जवळ जवळ पाऊण लोकसंख्या त्यांवर अवलंबून आहे. त्रिभुज प्रदेशातील जैविक परिसंस्था हा भूसृष्टी आणि जलसृष्टी या मधला अत्यंत महत्वाचा दुवा आहे.
खचणारे त्रिभुज प्रदेश
पण आता जगभरात ठिकठिकाणी झालेल्या अभ्यासांमधून असं निष्पन्न होत आहे की धरणांमुळे सर्व प्रमुख नद्यांमधला जवळपास सगळाच्या सगळ्या गाळ अडवला जातोय. उदा. कृष्णा नदीच्या मुखापर्यंत पोहोचणा-या गाळात ९५% घट झाली आहे, गोदावरीच्या गाळात ७४%, नर्मदा नदीच्या गाळात ९५% तर साबरमतीच्या गाळात ९६% घट दिसून आली आहे. याचाच अर्थ असा की नद्यांकडून गाळ वाहून नेण्याची प्रक्रिया जवळ जवळ थांबली आहे. याचाच परिणाम म्हणजे समुद्राच्या पातळीत वाढ होऊन किनारपट्टीचा प्रदेश खचायला लागला आहे. समुद्री लाटा, भरती ओहोटी, समुद्री प्रवाह या रूपात समुद्रातली ऊर्जा सतत किना-रांवर आघात करत असते. नद्यांनी वाहून आणलेला गाळ पसरण्याची प्रक्रियाही सतत चालू असल्यामुळे समुद्राच्या आघातांनी किनारे खचत नाहीत. पण आता तो सगळा गाळ अडवल्यामुळे किना-यांना संरक्षण उरलेले नाही आणि ते खचायला लागले आहेत. याबरोबरच खरफुटीच्या प्रदेशाचे नुकसान होणे, या प्रदेशातील गोड्या पाण्याच्या विहिरींमधे खारं पाणी शिरणे, वादळांमुळे होणा-या नुकसानाचा धोका वाढणे हेही परिणाम होत आहेत. यासाठीचे तपशीलातले अभ्यास भारतातीलही अनेक नद्यांसाठी उपलब्ध आहेत. सॅंडर्पने गेल्या वर्षी हे सगळे अभ्यास आणि धरण प्रकल्पांची सद्य स्थिती याकडे बएकत्र बघत याचा एक गोषवारा तयार केला.
आपण कृष्णा-गोदावरी नद्यांचं उदाहरण जरा खोलात बघूया. या नद्यांच्या जोड-त्रिभुज प्रदेशात (twin-delta) १२,७०० चौ. किमी क्षेत्रफळावर मिळून ९२.६ कोटी लोकसंख्या राहते. या भागात लोकसंख्येची घनता भारताच्या सरासरी घनतेच्या दुप्पट आहे. आंध्र विद्यापिठाच्या डॉ. नागेश्वर राव यांच्या अभ्यासगटाने २०१० साली केलेल्या अभ्यासात असं निदर्शनास आलं की १९६५ ते २००८ या ४५ वर्षात ३३६ किमी किनारपटेटीच्या प्रदेशाचा ७६ चौ. किमी भाग खचून समुद्द्राखाली गेला आहे. आणि किनारा खचण्याचा वेग १९९० ते २००० च्या दशकात प्रतिवर्ष १.३९ चौ. किमी वरून प्रतिवर्ष २.३२ चौ. किमी इतका वाढला आहे. कृष्णा नदीच्या मुखापर्यंत पोहोचणा-या गाळाचं प्रमाण जवळजवळ शून्य आहे आणि म्हणूनच किनारा वेगाने खचत समुद्राची पातळी वेगाने वाढते आहे. गोदावरी नदीच्या मुखापर्यंत पोहोचणा-या गाळात १९७०-७९ च्या तुलनेत तिप्पट घट झाली आहे.
डॉ. राव यांच्या अभ्यासात असं दिसलं की धरणांच्या खालच्या बाजूच्या गाळाचं प्रमाण वरच्या बाजूच्या गाळाच्या प्रमाणापेक्षा सातत्यानं कमी होतं. त्यांच्या मते ’धरणं’ हे कृष्णा गोदावरीच्या मुखाजवळचा किनारा गेल्या चाळीस वर्षार खचण्याचं प्रमूख कारण आहे. याचे थेट परिणाम उप्पाडा सारख्या गावांमधे दिसतात.
दुर्दैवाची गोष्ट अशी की या गंभीर परिणामांची दखल न घेता महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा ही सर्व राज्ये जास्तीत जास्त धरणं बांधून पाणी आणि पर्यायाने गाळ अडवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. असलेलं धरण गाळाने भरलं तर नवीन धरण बांधणे हा त्यावर उपाय योजला जात आहे. उदा. गंगापूर धरण गाळाने भरत आलं आहे म्हणून नाशिक शहराला पाणी पुरवठा करण्यासाठी त्र्यंबकेश्वरजवळ किकवी धरण प्रस्तावित आहे. हे जंगल उभारण्यासाठी १००० हे. जंगल बुडवायला नुकतीच केंद्रीय वन्य सल्लागार समितीने मान्यता दिली.
धरणं बांधण्याचा हट्ट चालूच ठेवला तर लवकरच भारतातील अनेक प्रमुख त्रिभुज प्रदेशांचे भरून न येता येण्यासारखे नुकसान होईल व भविष्यात हे प्रदेश वास्तव्य करण्याच्या स्थितीतही राहणार नाहीत.

हवामान बदल आणि धरणं
जैवविविधतेला निर्माण होणारा धोका, नदीचा वहनाचा मार्ग, गाळाचं वहन, नदीचा एकंदर आकृतीबंध यांवर होणारे परिणाम, त्रिभुज प्रदेशावर होणारे समुद्राचं आक्रमण किंवा मागच्या भागात बघितलेले जलविद्युत प्रकल्पांचे परिणाम हे सगळे परिणाम जरी वेगवेगळ्या प्रकारचे, वेगवेगळ्या प्रदेशांत आणि वेगवेगळ्या वेळी होणारे असले तरीही जागतिक हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर मात्र ते एकत्रितपणे आणि अधिक गंभीर स्वरूप धारण करतात. Inter-governmental Panel on Climate Change’s (IPCC)च्या Working Group IIच्या ‘Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability’या अहवालात अनेक ठिकाणी धरणांचा उल्लेख आणि त्यावर टिपण केलेलं आढळतं. अहवालात हे स्पष्टपणे म्हंटलेलं आहे की धरण हा हवामानाच्या दृष्टीने योग्य पर्याय नाही.[xi] जागतिक हवामानबदलाच्या पार्श्वभूमीवर धरणांच्या परिणामांबाबत नमूद केलेल्या काही बाबी खालील प्रमाणे-
१)     धरणांचे ’हवामान निरपेक्ष’ असे अनेक परिणाम आहेत (Non-Climate Impacts). हे परिणाम हवामान बदलाशी संबंध आल्यावर उग्र स्वरूप धारण करतात
a.       हवामान बदलामुळे समुद्र पातळी वाढत असतानाच धरणांनी अडवलेल्या गाळामुळे त्याचा वेग आणि तीव्रता आणखी वाढते
b.      धरण आणि हवामान बदल हे एकत्रितपणे खूप मोठ्या प्रदेशावर परिणाम करतात
c.       नदीच्या प्रवाहामधे होणार्‍या चढ उतारांची आणि त्यामुळे नदीवर व ती वाहणार्‍या प्रदेशावर होणार्‍या परिणामांची तीव्रता कैक पटींनी वाढते
२)     पूर नियंत्रणासाठी धरण किंवा बांध बंदिस्ती या उपाय योजना केल्यास त्याचा फायद्यापेक्षा तोटाच जास्त होऊ शकतो
३)     हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी अत्यावश्यक असणार्‍या जैव विविधतेवर धरण आणि जलविद्युत प्रकल्पांमुळे हानीकरक परिणाम होतो
४)     विषुववृत्तीय प्रदेशांमधे जलविद्युत प्रकल्पांची तापमान वाढीची क्षमता औष्णिक विद्युत प्रकल्पांपेक्षा जास्त असू शकते
५)     समाजातल्या आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत घटकांना हवामानबदलामुळे असलेला धोका धरणांमुळे वाढू शकतो
६)     निसर्गाचा, जैव विविधतेचा, पारिस्थितिकीला विचारात घेऊनच असलेल्या धरणांचे व्यवस्थापन व्हायला हवं
७)     जलविद्युत प्रकल्पांना हवामान बदलाचा धोका जास्त असल्याने असे प्रकल्प बांधणे सुरक्षित नाही
८)      
आणि तरीही धरणंच
जागतिक हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर जलविद्युत प्रकल्प आणि धरणं ही विनाशकारी पर्याय असतील हे IPCC ने आपल्या  अहवालात निःसंदिग्धपणे म्हंटलेलं आहे. अमेरिकेच्या “The Bulletin of the American Meteorological Society” ने त्यांच्या वार्षिक तीव्र हवामानासंबंधीच्या २०१४ सालच्या अहवालात २०१३ साली जगभरात झालेल्या १६ तीव्र हवामानाच्या घटना नोंदवल्या त्यात उत्तराखंडच्या पूर आपत्तीचा समावेश होता. इतकं असून सुद्धा भारताने मात्र पॅरीसमधे नुकत्याच पार पडलेल्या ’जागतिक हवामान परिषदेत’ कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठीच्या उपायांमधे पुन्हा जलविद्युत प्रकल्पांवरच भर दिला आहे. परिषदेत भारतातर्फे सादर केलेल्या “Intended Nationally Determined Contribution या दस्त ऐवजात असं नमूद केलं आहे की “१०० गिगावॅट एवढा प्रचंड जलविद्युत निर्मिती क्षमता असल्यामुळे अनेक धोरणात्मक उपक्रम युधपातळीवर हाती घेतले आहेत”.[xii]
ज्या जवाहरलाल नेहरूंनी धरणांना ’अधुनिक भारताची मंदिरं’ असं संबोधलं त्याच नेहरूंनी त्यांच्या कारकीर्दीच्या शेवटीशेवटी मात्र आपला दृष्टीकोन बदलला आणि धरणासारख्या महाकाय सेवा-सुविधा प्रकल्पांना त्यांनी ’महाकायतेचा रोग’ असं संबोधलं. एका शास्त्रज्ञाची वृत्ती जोपासलेल्या नेहरूंमधे इतका कमालीचा प्रामाणिकपणा होता.
आपल्या देशाच्या सरकारनी इतका प्रामाणिकपणा अंगिकारून वास्तव स्वीकारत धरणांबद्दलची भूमिका बदलायला भारतात उत्तराखंडसारख्या अजून किती आपत्ती याव्या लागतील?
स्रोत: अमृता प्रधान, amrutapradhan@gmail.com
References
“A Dam-Made Disaster”, HimanshuThakkar, SANDRP, 2007
 “Sinking and shrinking deltas”, ParinitaDandekar, SANDRP, 2014
“Dams are not Climate Friendly: Readings from IPCC WG II Report”, ParinitaDandekar, SANDRP
End notes


[i]GoMP (2011): “District Census Handbook Seoni” , Directorate of Census Operations Madhya Pradesh, 2011, (pdf) p.7
[ii]WWF(Undated): Website of World Wildlife Fund India, Web Page of ‘About SatpuraMaikal landscape’
[iii] ibid p.,31
[iv] Jay Mazoomdaar (2010): “Surrendering the Last Frontier”, OpenMagazine, Issue dated 23 January 2010
[v] TOI (2011): “Labyrinth of canals cuts into tiger path”, Vijay Pinjarkar, Times of India, November 05,  2011
[vi]MoEF (2010): “Monitoring and Evaluation of Forest Area diversions for Non-Forest purpose including the
Status of Compliances of Approved Conditionalities and Impact of forest diversion cases on Forest and Wildlife”, Report by Richa Sing &SonalKhare, submitted to Forest Conservation Division of Ministry of Environment & Forest, June 2010
[vii]MoEF (2014): Minutes of Forest Advisory Committee dates July 17 & 18, 2014, p.1
[viii] TOI (2011): “Labyrinth of canals cuts into tiger path”, Vijay Pinjarkar, Times of India, November 05,  2011
[ix] TOI (2014): “27 tigers in Tadoba-Nagzira corridor, says study”, Vijay Pinjarkar, Times of India, July 19,2014
[x] TOI (2015): Vijay Pinjarkar “Give tigers their space, value corridors”, op., cit.
[xi]SANDRP (2014): “Dams are not Climate Friendly: Readings from IPCC WG II Report” , ParineetaDandekar, South Asia Network on Dams Rivers & People
[xii]SANDRP (2015): “India’s INDC will increase the water insecurity and problems of the vulnerable and the poor”, HimanshuThakkar, South Asia Network on Dams Rivers & People