सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Friday, 28 March 2014

सीमोल्लंघन, मार्च २०१४

सौजन्य: पल्लवी मालशे, pallavi.malshe@gmail.com
कोणतेही काम सुरू करण्याआधी कुठे पोहोचायचे आहे याचा खोलात जाऊन विचार करणे आवश्यक असते. शेतीसंबंधी काम सुरू करताना कोरडवाहू गटाने जे विचारमंथन केले त्यातून त्यांना शेती कशासाठी?’ या प्रश्नाचे मिळालेले उत्तर
मागील वर्षी याच सुमारास भीषण दुष्काळ पडला होता. त्याची आठवण करून देणारा रश्मी गायकवाडचा पुस्तक परिचय
शाळा गळती रोखण्यासाठी अद्वैता वर्तकचा शोध सुरू
महाराष्ट्रातील अनेक जिल्हापरिषदांच्या शाळांपैकी एक, पण थोडी आगळीवेगळी ठाणे जिल्ह्यातील पाष्टेपाड्याची शाळा. या शाळेला सुहास शिगमने (निर्माण ४) भेट दिली. काय होते या शाळेचे वेगळेपण? वाचूया त्याच्याच शब्दांत...
लव्हस्टोरीची मऊ चादर काढून या चित्रपटाकडे पाहिले, तर काळीज फाडून टाकणाऱ्या सामाजिक विषमतेचे दर्शन होते. फँड्री पाहून श्रेणिक लोढाच्या मनात कोणते प्रश्न निर्माण झाले?

शेती कशासाठी? तिचे आदर्श स्वरूप काय?

कोणतेही काम सुरू करण्याआधी आपल्याला कुठे पोहोचायचे आहे याचा खोलात जाऊन विचार करणे आवश्यक असते. शेतीसंबंधी काम सुरू करताना कोरडवाहू गटाने जे विचारमंथन केले त्यातून त्यांना ‘शेती कशासाठी?’ या प्रश्नाचे पुढील उत्तर मिळाले:

a.       जगातील सर्व लोकांच्या अन्नाची गरज पूर्ण करणे.
b.      ही अन्नाची गरज शाश्वत पद्धतीने, म्हणजेच निसर्गाला हानी न पोहोचविता, अनंत काळापर्यंत पूर्ण करत राहणे.
c.       ही अन्नाची गरज आरोग्याला हानीकारक नसलेल्या पोषक, वैविध्यतापूर्ण, पुरेशा व चविष्ट अन्नाने पूर्ण करणे.
d.      हे अन्न असे पाहिजे की त्याच्या उत्पादनप्रक्रियावितरण, पणन व सेवनाच्या वेळेस व त्यानंतर जे अवशेष किंवा जो कचरा निर्माण होईल (झाल्यास), त्याची नैसर्गिक पद्धतीने, अजून जास्तीचा कचरा निर्माण न करता, विल्हेवाट लावता आली पाहिजे.
e.       ही अन्नाची गरज लोकशाही पद्धतीने पूर्ण करणे व त्याचे उत्पादनही लोकशाही पद्धतीने करणे. म्हणजेच उत्पादनाची साधने लोकांच्या मालकीची असावी, कशाचे उत्पादन करावे व कोणते अन्न प्राशन करावे हे निवडण्याचा अधिकार लोकांचा असावा.
f.        शेतीच्या कक्षेत असलेल्या त्या सर्व गोष्टी करणे ज्याच्यामुळे सध्या सुरू असलेला पर्यावरणाचा र्‍हास थांबेल आणि आतापर्यंत झालेली हानी भरून निघेल.
g.      अन्न सार्वभौमत्व, पर्यावरणीय शाश्वतता व लोकशाहीच्या तत्त्वांना धरून औषधी, इंधन व शाश्वत समाजव्यवस्थेसाठी लागणार्‍या इतर कच्च्या मालाची निर्मिती करणे.


[1] येथे शेतीम्हणजे केवळ अन्नाच्या उत्पादनाची प्रक्रीय इतकेच अभिप्रेत नाहीये, तर यामध्ये उत्पादनप्रक्रिया, वितरण, पणन, सेवन व विल्हेवाट या सर्व व्यवस्थांचा समावेश आहे.


--------------------------------------

बीजोत्सवात ‘जी.एम्. हटाओ, देश बचाओ’चा नारा

पूर्वी रासायनिक खते आणि कीटकनाशकेच शेतीत वापरली जात. आता तणनाशके जी.एम्. बियाणेदेखील वापरात येऊ पाहत आहेत. नुकतेच महाराष्ट्र सरकारने जी.एम्. बियाण्यांच्या खुल्या वातावरणातील चाचण्यांना ना हरकत प्रमाणपत्र दिले आहे. यामुळे शेतकऱ्यांचे उरलेसुरले पारंपारिक बियाणे नासून बियाण्यांसाठी त्याला पूर्णतः बियाण्यांच्या बलाढ्य कंपन्यांवर अवलंबून रहावे लागणार आहे. याविषयी शेतकरी व ग्राहक यांच्यात जागृती वाढण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
शेतातील जैवविविधता वाढल्याशिवाय ती ताटात येणार नाही. ‘पीक वाण संरक्षण आणि शेतकरी हक्क कायद्या’चा उपयोग करून परंपरागत वाण, गौण धान्य (उदा. बाजरा, भगर), रानभाज्या यांच्यातील विविधता शोधून ती वाढवण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
सेंद्रीय शेतमालाची मागणी वाढत आहे, मात्र सेंद्रीय शेती करणाऱ्यांची संख्या तितक्या गतीने वाढत नाही आहे. सेंद्रीय शेती लोकचळवळ व्हावी आणि तिचा पाया विज्ञाननिष्ठ असावा यासाठी सेंद्रीय शेती अभ्यासगट बनण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
या व अशा काही गरजांवर विचारमंथन करण्यासाठी १४-१६ फेब्रुवारी दरम्यान नागपुरात मागील वर्षाप्रमाणे याही वर्षी विदर्भातील अनेक संस्थांनी मिळून बीजोत्सवाचे आयोजन केले होते. बीजोत्सवात डॉ. तारक काटे (हरितक्रांतीमुळे झालेले दुष्परिणाम आणि तिला पर्यायी व्यवस्था), रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ (जी.एम्. पिके व त्यांचे राजकारण), आर्. सी. आगरवाल (बीजसंवर्धन व शेतकऱ्यांचे विविध अधिकार), दिलीप गुजर (महाराष्ट्र राज्य जैवविविधता मंडळाच्या माध्यमातून एखाद्या पारंपारिक उत्पादनाचा हक्क स्थानिक समूहांना कसा घेता येईल), मोहन हिराबाई हिरालाल (स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे व्यवस्थापन कसे करावे), संजय पाटील (जव्हारमधील बीजसंवर्धनाचा प्रयोग), नागेश स्वामी (शेतीमध्ये प्रयोगशीलता कशी आणता येईल), डॉ. अविनाश साहू (आहाराचा आरोग्याशी संबंध) इ. वक्त्यांनी मार्गदर्शन केले. ‘सेंद्रीय शेतीची लोकचळवळ कशी होईल?’ याविषयी चर्चासत्रदेखील घेण्यात आले. सायंकाळच्या अनौपचारिक चर्चांमध्ये स्थानिक जातींची माहिती व त्यांचे गुणधर्म यांविषयी आदानप्रदान झाले. बीजोत्सवात सेंद्रीय बि-बियाणे व शेतीमाल यांचे प्रदर्शन व विक्रीदेखील झाली.
या बीजोत्सवादरम्यान जी.एम्. बियाण्यांना विरोध करण्यासाठी मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्च्यात बीजसंवर्धन व बीज सार्वभौमत्त्वाविषयी घोषणा देण्यात आल्या. तिथून पुढे वसंत फुटाणे, शांतिलाल कोठारी, पा.बा. शितोळे यांच्यासह काही प्रतिनिधींनी जिल्हाधिकारी कार्यालयात जाऊन ‘जनुकीय सुधारीत पिकांना विरोध करणारे’ निवेदनपत्र जिल्हाधिकार्‍यांना सादर केले. बीजोत्सवात निर्माणच्या, कोरडवाहू गटाच्या आणि नागपूर गटाच्या अनेकांनी सहभाग घेतला व योगदान दिले.

स्त्रोत- समीक्षा, फराकाते, samiksha3knk@gmail.com ;

तन्मय जोशी, tanmay_sj@yahoo.com

सेंद्रीय शेती व मार्केटिंगच्या प्रयोगाचा आढावा घेण्यासाठी शेतकऱ्यांचा मेळावा

डॉ म.. ढवळे ट्रस्ट मुंबई, पुणे सोबतच पालघर व विक्रमगड येथे आदिवासी लोकांना गेली १२ वर्ष आरोग्य सेवा देत आहे. सुदृढ आयुष्यासोबत गावकऱ्यांना उपजीविकेचे साधनहि अतिशय महत्वाचे आहे हे जाणून ट्रस्टने काही वर्षांपूर्वी दोन नवीन उपक्रम सुरु केले. एक, वारली कलाकारांना एकत्र आणून त्यांना लागेल ते सहाय्य  देऊन त्यांना मार्केटसोबत जोडून देणे आणि दुसरा, अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना सेंद्रीय शेतीचे प्रशिक्षण देऊन सेंद्रीय शेती करण्यास लागणारी सर्वतोपरी मदत करणे.
ह्या उपक्रमात तीन वर्षांत २५ अल्पभूधारक सहभागी झालेले आहेत. खरीप व्यतिरिक्त ते आता रब्बी पिकदेखील घेत आहेत. पूर्वी फक्त स्वतःपुरते धान काढणारे हे शेतकरी आता भाजीपालाही पिकवत आहेत, स्थानिक मार्केटसोबत सेंद्रीय शेतमालाचे मार्केटिंग करणाऱ्या एका संस्थेमार्फत मुंबईच्या ग्राहकांनाही जास्तीच्या भावाने विकत आहेत. याचा परिणाम तीन वर्षात त्यांच्या उत्पन्नात ३० पटीने वाढ झाली आहे. ह्या उपक्रमाचा एक भाग म्हणून गेल्या महिन्यात याच २५ शेतकऱ्यांसाठी एक मेळावा आयोजित करण्यात आला होता. ह्या मेळाव्याला पुणे विद्यापीठाचे प्रा. श्री. द. महाजन, दापोली कृषी विद्यापीठाचे डॉ प्रभुदेसाई, मत्स्यउत्पादक तज्ञ श्री शार्दुल गांगण असे अनेक नामवंत हजर होते. SOPPECOM ह्या संस्थेने सर्व शेतकऱ्यांच्या जमिनीचे site mapping केले होते, ज्या अनुषंगाने जमिनीतील चढ उतार, भूगर्भातील पाण्याची पातळी,खडकाळ भाग ह्या सर्वाचे सर्वेक्षण झाले होते. ह्या सर्व्हेतून हे स्पष्ट झाले की साधारण ६५% भूभागावर कुठल्याही प्रकारची शेती होत नाही कारण तिथे खडक आहे. ह्या भागात कुठल्या प्रकारची झाडे लागू शकतात हे प्रा. महाजनांनी समजावून सांगितले. जमिनीच्या उत्तरेकडे कुठली झाडे लावल्याने अधिक फायदा होता किंवा कीटनाशक तयार करण्याकरिता कुठल्या वनस्पती उपयोगी ठरतात हेही त्यांनी सांगितले. तसेच मुक्त संचार गोठा ही संकल्पना समजावून सांगण्यात आली आणि त्याचा शेतीसाठी कसा फायदा होऊ शकेल हे सांगितले. डॉ प्रभुदेसाईनी बी बियाणे कशी तयार करावीत ह्याचे प्रशिक्षण दिले व श्री गांगण यांनी मत्स्यउत्पादनाबद्दल अतिशय महत्वाची माहिती सांगितली.
अलिबाग येथील श्रीमती मीनल मोरे ह्यांना त्यांचे अनुभव सांगण्याकरिता खास आमंत्रित करण्यात आले होते. श्रीमती मोरे गेली अनेक वर्ष सेंद्रिय शेती करत आहेत आणि त्या त्यांच्या गावातील बचत गटही चालवत आहेत. सध्या त्यांनी २० बचत गटांची स्थापना केली आहे आणि हे सर्व गट अतिशय सक्षमतेने कार्यरत आहेत.
येत्या खरीपपासून २५ नव्या शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. त्यासाठी निधी उभारण्याची जबाबदारी श्री. सुनील चव्हाण (जे निर्माणचेही मार्गदर्शक आहेत) यांची असणार आहे. ही प्रक्रिया अधिक खोलात जाऊन समजून घेण्यासाठी तेदेखील या मेळाव्यात सहभागी झाले होते. जवळच्या कोंडण गावातील ग्रामसभेने अतिशय प्रेमाने शेतकऱ्यांची व पाहुण्यांची राहण्याची व जेवणाची सोय केली होती. ग्रामसभेने खास गावरान मेवा म्हणून भरली वांगी व भाकरीचा बेत आयोजित केला होता. टिपूर चांदण्यात त्याचा आस्वाद सर्वांनी घेतला. संध्याकाळच्या रम्य वातवरणात शेतकऱ्यांसोबत मोकळ्या गप्पा व नाच गाणी झाली.
स्त्रोत- सुनील चव्हाण, sunil3924@gmail.com

पुस्तक परिचय

दुष्काळ आवडे सर्वांना – पी. साईनाथ

परवा ‘दुष्काळ आवडे सर्वांना’ हे पुस्तक मी वाचून पूर्ण केलं. पालागुम्मी साईनाथ यांनी लिहिलेले Everybody loves a good draught याचे हेमंत कर्णिक यांनी अनुवादित केलेले हे पुस्तक आहे. ‘Times’ शिष्यावृत्तीसाठी केलेल्या संशोधनातून हे पुस्तक जन्माला आलं. या पुस्तकात त्यांनी भारतातील अत्यंत गरीब अशा वसाहतीत राहून, तेथील अभ्यास करून, भारतातील खरं दारिद्र्य रेखाटलं आहे. साईनाथ यांच्या ह्या पुस्तकात भारतातील गरिबात गरीब खेड्याची होत गेलेली दुर्दशा वर्णन करणाऱ्या, हलवून टाकणाऱ्या सत्यावरून कळून येते की एका छोट्याश्या चुकीचे किती दूरवर उमटणारे परिणाम असतात, ती समस्या संपूर्णपणे हाता बाहेर जाण्यापर्यंत. गरिबीकडे एक घटना म्हणून न बघता प्रक्रिया म्हणून बघणे हेचं या पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. या पुस्तकात शिक्षण, आरोग्य, राहणीमान, शेती, बालमृत्यूचे प्रमाण, कर्ज, जमीन, मालमत्ता इ.वेगवेळ्या बाजूंनी गरिबी दाखवून दिली आहे. या पुस्तकातल्या बहुतेक लेखनामध्ये भारतीय शासनाकडून झालेला आश्चर्यकारक हलगर्जीपणाच नजरेत भरतो. साईनाथ यांच्या लेखनातून वरिष्टांचा हलगर्जीपणा, कपटीपणा, काम न करण्याची प्रवृत्ती आणि अमाप भ्रष्टाचार सतत दिसत राहतात.
 मला असं वाटते की पुस्तकाला योग्यच नाव दिलेलं आहे. भारतातील गरिबीचा तसा खूप जणांचा फायदाच होतो. याच कारणाने बहुदा भारतातील गरिबी हटत नाही. जातीव्यवस्थेप्रमाणेच या गोष्टीलाही आता राजनैतिक आधार मिळतोय आणि हा हळूहळू भारतीय शासनाचा स्थायी कणाच बनत चालला आहे.
            गायीने जास्त दूध द्यावे म्हणून दूरवरून आणलेल्या जर्सी रेत वापरून गायीला फलवणे आणि त्यासाठी स्थानिक व तेथील हवामानाला अनुकल झालेल्या बैलांचे नपुंसकीकरण करणे; गायीचा चारा उगवण्यासाठी सरकारी जमीन, पण शेतकऱ्यांना अन्न पिकवायला जमीन नसणे; कागदोपत्री असणाऱ्या शाळेत मुलांऐवजी शेळ्या-बकऱ्या बसलेल्या; ‘विकासा’च्या नावाखाली चीकापर गावच्या आदिवासींचे तीनदा झालेले विस्थापन; अशी अनेक चित्रे सुन्न करून जातात.
पण साईनाथ यांच्या लेखांमध्ये फ़क़्त दुःख आणि कष्ट यांचेच वर्णन नव्हे, तर एक आशावादही आहे: आशावाद हा की भारतातील गरीब अन्यायाविरुद्ध लढा द्यायला शिकला आहे, स्वतःची प्रतिष्ठा जपायला शिकला आहे, आणि समस्यांना तोंड देत स्वतःची वाट काढून जगण्यासाठी मोकळा श्वास घेतो आहे.
या पुस्तकाचा माझ्यावर बराच प्रभाव पडला आहे. एखादी गोष्ट चांगल्या पद्धतीने करायची असेल तर त्यासाठी जास्तीत जास्त विचार विनिमय करणे आवश्यक असते; इतिहासाबद्दल जागरूक असले की मागे झालेल्या चुका पुन्हा होत नाहीत; सखोल अभ्यासाचे महत्त्व; कल्पनेतल्या आणि प्रत्यक्षातल्या कामांत राहणाऱ्या फरकाचा अंदाज घेऊन काम करावे; ज्यांच्यासोबत आपण काम करतो ते लोक आणि त्यांचे होणारे फायदे वा नुकसान यांचे भान ठेवावे; अशा अनेक गोष्टी शिकायला मिळाल्या.
या पुस्तकाद्वारे मी लेखकाबरोबर जास्तीत जास्त गरीब जिल्ह्यांपर्यंत पोहोचू शकले, आणि मला अजपर्यंत माहित नसलेल्या गोष्टी समजावून घेवू शकले.

रश्मी गायकवाड, rashmi4690@gmail.com

मान्याळीत ग्रामविकासाची दोन नवी पाने

मान्याळीत ग्रामविकासाचे काम करणारा संतोष गवळे (निर्माण १) सांगतोय गावातील नव्या सुधारणांबद्दल...

पांदण रस्त्यानी घेतला मोकळा श्वास
शेताला रस्ता नसल्याने शेती कसताना शेतकर्‍यांच्या नाकी नऊ येत होते. शेतात पेरणी करण्यासाठी कसं जायचं हा प्रश्न दरवर्षी पावसाळ्यात शेतकऱ्यांना भेडसावत होता. नकाशावर रस्ता असला तरी पण पांदण रस्त्यावर संबंधित शेतकऱ्याने अतिक्रमण केले होते. अतिक्रमण काढण्यासाठी कोणी-कोणाला म्हणायचे असा प्रश्न निर्माण झाला होता. यासाठी सर्व शेतकर्‍यांची मिटींग घेतली व लोकवर्गणीतून पांदण रस्ता दुरुस्तीची संकल्पना मांडली. सुरुवातीला विरोध झाला. दोन-तीन मिटींग निष्प्रभ ठरल्या. पण दोनतीन शेतकर्‍यांना हाताशी धरून सतत पाठपुरावा केला. नंतरच्या मिटींगमध्ये लोकवर्गणी करून दोन्ही बाजूच्या नाल्या काढण्याचे ठरले. त्यानुसार त्या रस्त्यावरून ये-जा करणार्‍या शेतकर्‍यास एकरी ५०० रू वर्गणी लावली व रस्त्याचे काम सुरू केले. एकूण एक लाख पाच हजाराचे जेसीबीचे काम झाले. प्रत्येकाने पैसे दिल्यामुळे कामात त्यांचा सहभाग वाढला. त्यामुळे संबंधित अतिक्रमण करणार्‍या शेतकर्‍यावर दबाव वाढला व अतिक्रमण हटविण्यास मदत झाली. शेतकर्‍यामधून चार शेतकरी निवडले व त्यांच्याकडे पैसे वसूली व पूर्ण हिशोब ठेवण्याची जबाबदारी दिली.
पांदण रस्त्याचे एक लाख पाच हजार रुपयांचे काम झाले
हा पांदण रस्ता मन्याळी गावच्या शिव रस्त्यापर्यंत होणार होता. पुढील रस्ता हा अकोली शिवारात होता. होत असलेला रस्ता पाहून अकोली गावच्या शेतकऱ्यांनी आपल्या शिवारातील रस्ता मोकळा करण्याची विनंती त्यांनी केली व सदर रस्ता अकोली गावापर्यंत जोडला. अतिक्रमण हटविण्यासाठी जर नियमांचा व शासकीय पैशांचा अवलंब केला असता तर मात्र प्रत्येकाची शेती मोजून द्यावी लागली असती. यासाठी खर्चही झाला असता व भांडणं वाढली असती. सर्वांनी सामंजस्याने घेतल्यामुळे प्रश्न सुटला.

लोकवर्गणीतून अतिक्रमण हटवले गेले तर पक्का पांदण रस्ता बनविण्याची जबाबदारी तहसिलदारांनी घेतली होती. अतिक्रमण हटल्यावर त्यांनी अभिनंदन तर केलेच, शिवाय MREGS मधून २५ ते ३० लाख रूपये मंजूर करण्याची जबाबदारी उचलली आहे. 

ग्रामपंच्यायत अखेर गावकऱ्यांपुढे नमली...

गावकऱ्यांसोबत संतोष
प्रत्येक कामात वेळो-वेळी अडथळा निर्माण करणार्‍या ग्रामपंचायतला धडा शिकवायलाच हवा असं आम्ही सर्व सहकाऱ्यांनी ठरविले होते. निमित्त होते समाज मंदिराचे बांधकाम. समाज मंदिराच्या बांधकामासाठी सात लाख रूपये दहा महिन्यांपूर्वी मंजूर झाले. मार्चपर्यंत हे रूपये बांधकामावर खर्च करायचे होते. पण ग्रामपंचायत त्यासाठी काहीही करायला तयार नव्हती. मग कार्यंकर्त्यांनी पुढाकार घेतला. प्राकलन बनविले. बांधकामास सुरुवात केली, पण सरपंचा सह्या करायला तयार नव्हत्या. गावकऱ्यांनी २३ मार्च रोजी रात्री ८ वा. मिटींगचे आयोजन केले. त्या मिटींगसाठी पूर्ण गाव हजर झाला. पण दोन वेळा बोलावणे पाठवूनसुद्धा सरपंचा हजर झाल्या नाहीत. त्यामुळे सर्वांनी सरपंचांच्या घरासमोर शांततेच्या मार्गाने बैठे अंदोलन करण्याचे ठरविले. आणि गावातील महिला-पुरूष सरपंचांच्या घरापुढे रात्री १० वा. जमा झाले आणि रात्रभर ठाण मांडून बसले. सरपंचांनी रात्रभर घराचे दार उघडले नाही. आंदोलक मात्र ठाम राहिले. सकाळी ७ वा. सरपंचा बाहेर आल्या अन् मिटींगला सुरुवात झाली. ‘सरपंचा व सदस्यांनी राजीनामे द्यावे, समाज मंदिराचे बांधकामास वेळ लावला वा गावाची दिशाभूल केली म्हणून गावाची माफी मागावी.’ आदी मागण्या अंदोलकांनी लावून धरल्या. शेवटी तडजोड होऊन सर्व कामे करण्यास सरपंचा तयार झाल्या. रात्री ८ वा. सुरू झालेली बैठक सकाळी ११ वा. संपली. गावाने एकी दाखविल्यास काय होऊ शकते हे गावकर्‍यांनी अनुभवले. 
संतोष गवळे, sgawale05@gmail.com

शिक्षकांना शिकवणाऱ्या फिल्म्स

शिक्षणक्षेत्रातील नवीन संकल्पना / पद्धत शिकवण्यासाठी शिक्षकांचे जेव्हा प्रशिक्षण करावे लागते, तेव्हा त्यादरम्यान प्रशिक्षणासाठी live वर्ग आणणं शक्य नसतं. खऱ्याखुऱ्या प्रात्यक्षिकाचा अभाव ही प्रशिक्षणाची नेहमीच एक मर्यादा राहते. यावर उपाय म्हणून शिक्षकांसाठी ट्रेनिंग प्रोग्राम घेताना ‘क्वेस्ट’ फ़िल्म्सचा वापर करते. गेले काही महिने ‘क्वेस्ट’सोबत काम करणाऱ्या अतुल गायकवाडने (निर्माण ३) प्रथमच फिल्म्स बनवण्यात सहभाग घेतला.
१ ते ४ मार्चदरम्यान नंबर लाईनची ओळख, multiplication algorithms, गुणाकाराचा अर्थविस्तार, गुणोत्तरी विचार इ. गणिती संकल्पना स्पष्ट करणाऱ्या मराठी भाषेतील फिल्म्सचे शूटिंग करण्यात आले. यादरम्यान प्रत्येक दिवशी शिकण्याच्या वेगवेगळ्या पातळीवर असलेल्या वेगवेगळ्या मुलांसोबत ४ वेगवेगळ्या शिक्षकांनी ४ पाठ  घेतले. चार दिवसाच्या अंती मुले शिकवल्या जाणाऱ्या संकल्पनेच्या नियोजित टप्प्यावर पोहोचतील असा विचार होता. इयत्ता तिसरीसाठी असणाऱ्या multiplication algorithms च्या फिल्मची जबाबदारी अतुलवर सोपविण्यात आली होती. ह्याफिल्म्साठी अतुलला मुलांसोबत खरा पाठ घेऊन दाखवावा लागला.
या फ़िल्मचा उपयोग शिक्षक, शिक्षक-प्रशिक्षक, पालक या सगळ्यांसाठी होतो. क्वेस्टमधील सर्व साहित्य पब्लिक डोमेन मधे उपलब्ध असते व या नियमाने हे पाठ यूट्यूबवर देखील उपलब्ध आहेत. सध्या क्वेस्टने जवळजवळ ४० फिल्म्स तयार केल्या असून साधारण २०० फिल्म्स बनल्यानंतर एक ओपन ऑनलाईन व्हिडीओ चॅनल काढण्याचा क्वेस्टचा मानस आहे.
या अनुभवाबद्दल बोलताना अतुल म्हणाला, “मुलांसोबत वर्गात शिकवताना आपले नियोजन कधीही पडू शकतं. अशा वेळेस विषयावर व भाषेवर चांगली पकड नसेल तर भरकटलेला पाठ पुऩ्हा रूळावर आणणे फ़ार कठीण आहे. महाराष्ट्रात ९०% च्या वर मुले शाळेत जातात.  मात्र आता  गुणवत्तेचा प्रश्न पुढे येतो आहे आणि त्यात content knowledge & classroom instructions वर अगदी खोलात जाऊन प्रशिक्षणाची गरज आहे.”
ह्या सर्व फिल्म्स लोकांसाठी खुल्या असून, इच्छुकांनी अतुलशी संपर्क साधावा.
क्वेस्ट संस्थेबद्दल अधिक माहितीसाठी -   http://quest.org.in/

स्रोत – अतुल गायकवाड, atuldd99@gmail.com

प्लास्टिकविरुद्ध युद्धात यवतमाळचे छोटे सैनिक

चरता चरता गायींकडून प्लास्टिकदेखील खाल्ले जाते
प्रत्येक १० घरानंतर प्लास्टिकचा ढीग आपल्याला साठलेला दिसतो. म्युन्सिपाल्टीने ठरवलेल्या जागेवर तर पहाडच रचलेला असतो आणि त्यावर कित्येक प्राणी, मुख्यतः गाई, क़ुत्रे चरत असतात. बऱ्याच गाईंच्या तोंडातून प्लास्टिकच्या पिशव्या हिसकावून घेताना प्रश्न पडायचा असं कितीदा करायचं, हे कसं थांबवता येइल? प्लास्टिकच्या या अंगाचा अभ्यास करायचे ठरवले.” कल्याणी राउत (निर्माण ५) सांगत होती.
करुणा सोसायटी’ या संस्थेचा अहवाल आणि इंटरनेट वरील माहितीवरून असे लक्षात आले की प्लास्टिक खाल्ल्यामुळे गाईंचे पोट फुगते, शरीर निस्तेज होऊन त्यावर विशिष्ट प्रकारचे धब्बे पडतात. अती प्लास्टिक खाल्ल्याने जनावरांचा अंत होतो. भारतात रोज सरासरी २० गाई प्लास्टिक खाल्याने मरतात. या अभ्यासादरम्यान प्लास्टिकचा कचरा व वापरच कमी होण्यासाठी तशी जागृती होणे आवश्यक असल्याचे जाणवले.
शाळेतल्या मुलांचे विचार/धारणा पक्क्या झालेल्या नसतात. तसेच त्यांच्यामार्फत त्यांच्या कुटुंबापर्यंत सहज पोहोचता येते. त्यामुळे प्लास्टिक कचऱ्याचे प्रमाण REFUSE, REDUCE, REUSE & RECYCLE या चतुःसूत्रीच्या मदतीने कमी करण्यासाठी शाळकरी मुलांपासून सुरुवात करायचे अश्विनी येर्लेकरसोबत (निर्माण ५) मी ठरवले. पहिला प्रयत्न आम्ही यवतमाळ जिल्ह्यातल्या मारेगाव येथील ७वी ते ९वीच्या १५० विद्यार्थ्यांसोबत केला. या सत्राच्या सुरूवातीला मुलांनी आपल्या रोजच्या वापरातील प्लास्टिकच्या वस्तूंची यादी बनवली. त्यानंतर आम्ही मुले सहज संबंध जोडू शकतील अशी प्लास्टिक व गाईंचा संबंध स्पष्ट करणारी एक गोष्ट सांगितली. त्यानंतर प्लास्टिकचा पशुपक्षी व मानवांवर होणारा परिणाम दाखवणारे एक सादरीकरण केले. आपल्या अभिप्रायामध्ये सर्वच मुलांनी सत्र उपयुक्त वाटल्याचे सांगितले, तर ८९ मुलांनी आपली शाळा प्लास्टिकमुक्त करण्यासाठी स्वयंसेवक बनण्याची तयारी दर्शवली. या स्वयंसेवक मुलांना शाळेतलेच एक शिक्षक मार्गदर्शन करणार आहेत. उन्हाळी सुट्ट्यांनंतर शाळा पुन्हा सुरू झाली की आम्ही फॉलो-अप साठी या शाळेत जाणार आहोत.
शाळेतील प्लास्टिक कचऱ्याचे प्रमाण कमी व्हावे या उद्देशाने जेव्हा आम्ही हे सत्र घेतले, तेंव्हा अनेक मुलांनी गावातला प्लास्टिक कचरादेखील कमी व्हावा यासाठी स्वयंसेवक बनण्याची तयारी दाखवली. मुले तयार आहेत तर आमचीही तयारी (अभ्यास व कामाच्या दृष्टीनेही) असली पाहिजे हे जाणवले.”
‘करुणा सोसायटी’च्या कामाबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी: http://www.karunasociety.org/projects/the-plastic-cow-project

कल्याणी राउत, kalyaniraut28888@gmail.com

कल्याण टांकसाळे शक्ती फौंडेशनचा व्यवस्थापकीय संचालक

कल्याण टांकसाळेची शक्ती फौंडेशनचा व्यवस्थापकीय संचालक (Managing Director) म्हणून निवड झाली आहे. कल्याण व त्याच्या तीन मित्रांनी मिळून ही non-profit कंपनी दोन वर्षांपूर्वी अनौपचारिकपणे सुरु केली होती. २ ऑक्टोबर, २०१३ रोजी तिच्या नोंदणीची औपचारिक प्रक्रिया पूर्ण झाली. एक विना नफा तत्वावर चालणारी Section 25 कंपनी रजिस्टर करणं, तिच्या साठी काही निधी उभा करणं, कामाची आखणी, त्यासाठी नियोजन, टीम बांधणी करणं, बिझनेस प्लान-प्रोपोसल लिहिणं आणि मुख्य म्हणजे सामाजिक कामासाठी पैसा निर्माण करणारी यंत्रणा उभी करत नेणं अशा काही फार interesting आणि पुढील कामाच्या दृष्टीने महत्वाच्या बाबी गेल्या पाच-सहा महिन्यात (ऑक्टोबर पासून) शिकायला मिळाल्याचं कल्याण म्हणाला. बचत गटांचे व्यवहार निर्दोष होऊन महिलांच्या बचतीचा आणि सरकारी निधीचा न्याय्य वापर व्हावा यासाठी शक्तीएक वेब बेस्ड टेक्नोलॉजी देवू करते. तसेच काही महिलांना रोजगार मिळावा म्हणून देखील प्रयत्न करते. सध्या शक्तीने २७२ बचत गटांसोबत काम सुरु केलं आहे.

स्त्रोत- कल्याण टांकसाळे, kalyantanksale@gmail.com

प्रथम बुक्स तर्फे वर्धिष्णूला १२५ पुस्तकांची लायब्ररी जाहीर

अद्वैत दंडवते (निर्माण ४) आणि सहकारी ‘वर्धिष्णू’ या त्यांच्या संस्थेमार्फत कचरा वेचकांच्या तसेच असंघटीत कामगारांच्या मुलांसाठी जळगावमधील तांबापुरा परिसरात सायंशाळा चालवतात. या शाळेसाठी ‘प्रथम बुक्स’तर्फे नुकतीच Library-in-classroom-grant अंतर्गत १२५ पुस्तकांची लायब्ररी जाहीर करण्यात आली. यामध्ये शैक्षणिक, प्रेरणादायी आणि पारितोषिक विजेत्या मराठी तसेच इंग्रजी पुस्तकांचा समावेश आहे.
लहान मुलांना वाचनाची सवय लागावी यासाठी स्वस्त दारात दर्जेदार पुस्तके प्रथम प्रकाशित करते. २००४ साली स्थापन झालेल्या या संस्थेने आजपर्यंत १० भारतीय भाषांमध्ये १ कोटीहून अधिक पुस्तके तसेच स्टोरी-कार्ड्स प्रकाशित केली आहेत. याचाच एक भाग म्हणून शिक्षणांच्या क्षेत्रात काम करत असलेल्या काही संस्थांना प्रथम दरवर्षी Library-in-classroom-grant या प्रकल्पाअंतर्गत पुस्तके भेट देते. यावर्षी प्रथमने यासाठी वर्धिष्णूची देखील निवड केली आहे.
प्रथम बुक्स बद्दल अधिक माहितीसाठी: http://www.prathambooks.org/

स्त्रोत: अद्वैत दंडवते, adwaitdandwate@gmail.com

‘महाराष्ट्र जीन बँक’साठी सजल कुलकर्णीचे काम सुरू

Rajiv Gandhi Science and Technology Commission- महाराष्ट्र शासनातर्फे महाराष्ट्र जीन बँक हा उपक्रम नुकताच सुरु झाला असून ‘बायफ’ या संस्थेतर्फे सजल कुलकर्णीने या उपक्रमासाठी काम सुरु केले आहे. बायफप्रमाणे एकूण १२ संस्था या उपक्रमात सहभागी झाल्या असून राज्यातील पशुधन, पिके, देवराया आणि गौण वनौपज यांचे संवर्धन हे या अभ्यासाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
नैसर्गिक साधनसंपतीच्या संवर्धनात स्थानिक लोकांना सहभागी करणे, त्यांना पशुंचे, पिकांचे उत्तम वाण उपलब्ध करून देणे, वेळोवेळी त्यांचा दर्जा तपासणे, यासाठी सजल आणि त्याची टीम महाराष्टभरात फिरतील. प्रामुख्याने गडचिरोली, परभणी, नंदुरबार, नाशिक या भागातील गायी, कोंबड्या, बकरी या पशुधनावर सजल रिसर्च ऑफिसर म्हणून काम करेल.
हा उपक्रम एकूण पाच वर्षाचा असून उपक्रमाचा प्राथमिक मसुदा डॉ. माधव गाडगीळ यांनी लिहिला आहे. सध्या त्याचे समन्वयन Indian Institute of Science Education & Research (IISER) या संस्थेतर्फे होत आहे. सजलच्या टीमला या उपक्रमात स्वयंसेवकांची आणि या क्षेत्रातील प्रशिक्षणाथींची गरज आहे. तरी इच्छुक व्यक्तींनी कृपया सजलला संपर्क साधावा

स्त्रोत- सजल कुलकर्णी, sajalskulkarni@gmail.com

स्कूल-ड्रॉपआउट्स: उपचारांपासून प्रतिबंधापर्यंत

शाळा गळती रोखण्यासाठी अद्वैता वर्तकचा शोध सुरू

           
विद्या वनम्
अद्वैता वर्तक
(निर्माण ५) तामिळनाडू मधील एका आदिवासी मुलांच्या शाळेत शिक्षिका म्हणून रुजू झाली आहे.
            विज्ञान आश्रमात कार्यरत असताना अद्वैताने १४ वर्षांवरील ‘ड्रॉप-आउट’ मुलांसोबत काम केले होते. मात्र या वयात शाळा सोडावी असे का वाटावे असे तिला नेहमी वाटायचे. मुलांनी शाळा सोडू नये यासाठी काय करता येईल यावर विचार करताना तिला १४ वर्षांपेक्षाही कमी वयाच्या मुलांसोबत काम करण्याची गरज जाणवली. कामाला सुरुवात कशी करावी याच्या शोधात असताना एका मित्राच्या माध्यमातून तिला ‘विद्या वनम्’ या शाळेबद्दल कळले (http://www.vidyavanam.org/).
            कोइम्बतूर पासून २५ किलोमीटर अंतरावर, तामिळनाडू व केरळच्या सीमेवर असलेल्या अनैकट्टी ह्या लहानश्या गावात ही शाळा आहे. ही शाळा फक्त आदिवासी मुलांसाठी चालत असून सध्या शाळेत ७ वी पर्यंतचे वर्ग आहेत. भुवना फौंडेशन ह्या अमेरिकेतील सामाजिक संस्थेमार्फत ही शाळा चालवली जाते. कुठलीच सरकारी मदत ही शाळा स्वीकारत नसून शाळेचा सर्व खर्च देणग्यांवर चालतो.
            NCERT च्या मार्गदर्शक तत्वांनुसार work and education हा नवा विषय पुढील वर्षापासून शाळेत सुरु करण्यात येणार आहे. ह्या विषयाचा ५ वीच्या पुढील सर्व वर्गांसाठी अभ्यासक्रम विकसित करण्याचे व त्याचे नियोजन करण्याचे काम सध्या अद्वैता करते आहे. तसेच पुढील वर्षांत सामाजिक विज्ञान  (इतिहास व भूगोल) शिकविण्याची जबाबदारीदेखील अद्वैता स्वीकारणार आहे. अद्वैताला तिच्या पुढील कामासाठी खूप खूप शुभेच्छा !

स्रोत – अद्वैता वर्तक, adwaita289@gmail.com

डिजिटल स्कूल भेट

महाराष्ट्रातील अनेक जिल्हापरिषदांच्या शाळांपैकी एक, पण थोडी आगळीवेगळी ठाणे जिल्ह्यातील पाष्टेपाड्याची शाळा. या शाळेला सुहास शिगमने (निर्माण ४) भेट दिली. काय होते या शाळेचे वेगळेपण? वाचूया त्याच्याच शब्दांत...

दुर्गम व आदिवासी भागातील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेतील मुले सराईतपणे टचस्क्रीन हाताळत आहेत, आपली उत्तरे टचस्क्रीनवर पडताळून पाहत आहेत. कॉम्प्युटर व टॅब्लेटच्या मदतीने गणिताचा बागुलबुवा दूर करत आहेत... एका पाड्यावरील शाळेचे हे दृश्य पाहून मी आवाक् झालो. शाळाभेटीच्या निमित्ताने हे आगळेवेगळे चित्र मला बघायला मिळाले. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी कप्पेबंद व साचेबंद वाटांनी न जाता शिक्षणक्षेत्रातील कालानुरूप गरज लक्षात घेऊन ठाण्याच्या शहापूर तालुक्यातील पाष्टेपाडा जिल्हापरिषद शाळेत प्रोजेक्ट ‘शिक्षणासाठी तंत्रज्ञान’ हा अभिनव उपक्रम राबवला आहे.

या उपक्रमांतर्गत घोकंपट्टीपासून शिक्षणाची सोडवणूक व्हावी, अध्ययन-अध्यापनात रंजकता यावी, खडू-फळाविरहित ओझ्याविना शिक्षण, तसेच ग्रामीण विद्यार्थी संगणक साक्षर व्हावा ही उद्दिष्टे डोळ्यांसमोर ठेवून अत्याधुनिक साधनांचा वापर करून एक सुसज्ज डिजिटल वर्गखोली उभारण्यात आली आहे.
शहापूर तालुक्यापासून साधारणपणे ३६ किमी अंतर असणाऱ्या या शाळेपर्यंत जाण्यासाठी शेवटचे ३ किमी धड रस्ताही नाही. वाहनाची सोय होणे तर दुरापास्त. या अवस्थेत जिल्हा परिषदेचे शिक्षक श्री. संदीप गुंडे व त्यांचे एक सहकारी अशा दोघांनीच ‘स्वतःची’ शाळा ‘डिजिटल’ केली. उपक्रमाची सुरुवात २०११ साली झाली आणि केवळ २ वर्षांत शाळा राज्यपातळीपर्यंत पोहोचली.
श्री. गुंडे म्हणाले, “प्रथम आम्ही नक्की काय करायचे आहे हे ठरवले. त्यानुसार ठरवलेल्या उद्दिष्टांची विभागणी करून कामाला सुरुवात केली.” प्रथम त्यांनी child theatre उभारला. त्यासाठी लागणारा निधी उभारण्यासाठी त्यांनी स्वतःपासून व नातेवाईकांपासून सुरुवात केली. साधारणपणे रू. ३०,००० ते रू. ३५,००० रक्कम स्वतः उभी केल्यानंतर समाजाला मदतीचे आवाहन केले.
सध्या शाळेत ५ संगणक, projector, smart board, interactive monitor, ePrashala, android tab, laptop, knowledge garden education software, power inverter  इ. गोष्टींचा समावेश आहे.
या उपक्रमांतर्गत कार्यरत शिक्षकांनी पहिली ते चौथीसाठी डिजिटल अभ्यासक्रम तयार केला असून त्याचा वापर करून पूर्ण वेळ प्रोजेक्टरद्वारे विद्यार्थ्यांना शिकवता येत आहे. तसेच विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनाच्या नोंदी, तोंडीकाम, दैनंदिन निरीक्षण, उपक्रम, स्वाभाविक कृती या सर्वांचे व्हिडीओ रेकॉर्डिंग रोजच्या रोज केले जाते.
संगणकाच्या सहाय्याने शिक्षणप्रक्रिया घडवण्यासाठी घटक नियोजन, अध्ययन-अध्यापन यांचे नियोजन प्रोजेक्टच्या दुसऱ्या टप्प्यात सुरू झाले. मुले interactive board शी संवाद साधून आनंदाने शिकू लागली. प्रत्येक घटकाशी संबंधित भाग इंटरनेटवरून डाउनलोड करून वापरण्यास सुरुवात झाली. मुलांच्या कृती, स्वाध्याय interactive board वरून त्यांच्या फोल्डरमध्ये सेव्ह केल्या जाऊ लागल्या. यातून मूल्यमापनाची विश्वासार्हता वाढली.
तिसऱ्या टप्प्यात प्रचार व प्रसार हे उद्दिष्ट ठेवून एक फिरती संगणक शाळा तयार करून परिसरातील शाळांना संगणक शिक्षणाचा लाभ देऊ लागली.
अर्थात हे सहज शक्य झाले नाही. शासनाचा निधी होता, पण पुरा पडला नाही. इथे शाळेने कधी सोशल मीडियातून तर कधी पोस्टर लावून आवाहन केले. या प्रोजेक्टसाठी तब्बल ४ लाख रुपये लोकांनी दिले.
गुंडे सर सांगतात, “माझ्या प्रकल्पाची व्याप्ती फक्त शाळेतील १३ मुलांपुरती नसून सर्व महाराष्ट्रभर आहे. PhD, NET/SET पेक्षा माझे काम अधिक interactively करणे हीच माझी पुढची डिग्री आहे.”
शाळा आता स्वप्न पाहत आहे हे 3D theatre उभारून पाड्यावरील व ग्रामीण भागातील शाळेच्या मुलांना त्याचा मोफत लाभ करून देण्याचे. यासाठी अंदाजे ५ लाख रुपयांची तरतूद करण्याचे आव्हान या २ शिक्षकांसमोर आहे. वाढत्या वीजबिलावर तोडगा म्हणून एका संस्थेच्या माध्यमातून solar panels बसवण्याचे प्रयत्न चालले आहेत.
येथील शिक्षकांच्या या कार्याचा, प्रकल्पाचा परिणाम परिसरातील इतर शाळांतील शिक्षकांवरही झालेला दिसून आला. यामुळे याही शाळा डिजिटल होण्याच्या मार्गावर आहेत.
अशी ही ध्यासातून विकसित झालेली शाळा सर्वांनीच पहावी अशी आहे. किंवा शाळेच्या वेबसाईटला सुद्धा भेट देता येईल: http://zpdigitalschoolpashtepada.in/

सुहास शिगम, shigamsuhas06@gmail.com