सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Tuesday, 24 December 2013

सीमोल्लंघन, डिसेंबर २०१३


तिमिरातुनी तेजाकडे ...!

सौजन्य: ऋतगंधा देशमुख, hrtdeshmukh@gmail.com

या अंकात...
ü ताज्या घडामोडी
ü नवी क्षितिजे
ü लिहिते व्हा...
अरुणाचल प्रदेश हे विकासाच्या दृष्टीने मागासलेले राज्य. तिथल्या मुलांशी विज्ञानाच्या मूलभूत तत्त्वांच्या सहाय्याने पूल विकसित करणारा ज्ञान प्रबोधिनीचा हा प्रकल्प. टाकाऊ कचऱ्यापासून विविध खेळणी / मॉडेल्स बनवणे व त्यांच्या सहाय्याने वैज्ञानिक तत्त्वे शिकवणे असे या उपक्रमाचे स्वरूप. या उपक्रमात सहभागी झाल्यानंतर अश्विनच्या मनात काय तरंग उमटले?
ü कविता
ü पुस्तक परिचय
सामाजिक काम म्हणजे फक्त 'charity' ह्या  संवेदनेला छेद देणारे एक पुस्तक म्हणजे रश्मी बन्सल ह्यांचे "I have a Dream". हजारो कोटींचा नफा कमवून त्यातून दोन चार कोटी सामाजिक संस्थांना दान देण्याऐंवजी सामाजिक काम करतानादेखील नफा कमावता येतो, किंवा नफा कमवताना देखील हजारो लाखो वंचित लोकांची खऱ्या अर्थाने उन्नती होऊ शकते. पुस्तकाचा परिचय करून देत आहेत सुनील काका...

निर्माणीच्या नजरेतून...

पुणे मनपाचा स्तुत्य उपक्रम... स्तनपानासाठी शिवाजीनगर बस स्थानकावर वेगळी खोली...
छायाचित्र: यशस्विनी पाटील, yashup2006@gmail.com

बाटली आडवी !

बिटरगाव बु. (ता. उमरखेड, जि. यवतमाळ) येथील शासनमान्य देशी दारूचे दुकान मतदानाद्वारे हटविण्यात महिला यशस्वी झाल्या.
गेल्या दोन वर्षापूर्वीपासून मन्याळी गावात संतोष व जयश्रीने ठाणेदार देवकते यांच्या मदतीने दारू (हातभट्टी) बंदीची मोहीम सुरू केली. मन्याळी गावात हातभट्टीची दारू बंद झाली. याच पद्धतीने पोलीस स्टेशन बिटरगाव अंतर्गत येणाऱ्या ३२ गावांत हातभट्टीची दारू बंद केली गेली. परंतु शासनमान्य देशी दारूच्या दुकानातून काही लोक दारू पिऊन येत होते. हे थांबवणं मोठं आव्हान होतं. यासाठी देशी दारूचे दुकान हटविण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले गेले. दारूच्या परिस्थितीबद्दल बोलताना संतोष म्हणाला, “बिटरगावातील दारूच्या दुकानावर आठ ते दहा खेड्यांतील दारू पिणारे लोक रांगा लावत होते. या गावातही पिणार्‍यांचं प्रमाण वाढलं. चौदा-पंधरा वर्षाची मुलंदेखील दारूच्या आहारी चालली होती.”
दारूबंदीसाठी मतदान करण्यास येणाऱ्या स्त्रिया
आजूबाजूच्या गावातील दारूबंदी झाली त्यामुळे बिटरगावात महिला कार्यकर्त्या, ठाणेदार व काही कार्यकर्त्यांनी दारू बंदीची चळवळ राबवण्याचा विचार व्यक्त केला. चळवळ उभी राहिली. आडव्या बाटलीसाठी मतदान घेण्यात आले व ९६% मतदानाने महिला विजयी झाल्या. यासाठी आमदार, तहसीलदार, ठाणेदार व बिटरगावातील महिला कार्यकर्त्यांसह, अ‍ॅटो चालक संघटना, ग्रामपंचायत आदीनी सहकार्य केले.

स्त्रोत – संतोष गवळे, sgawale05@gmail.com   

गडचिरोलीतील दुर्गम भागत स्वखुशीने आरोग्य सेवा देणाऱ्या तरुण डॉक्टरांचा गौरव

श्री सुरेश शेट्टी यांच्यासोबत विठ्ठल, विक्रम व रामानंद
वैद्यकीय अभ्यासक्रमांतर्गत विद्यार्थ्यांना शिक्षणानंतर १ वर्ष सरकारी आरोग्य केंद्रांवर सेवा देणे अपेक्षित आहे. पण सहसा ही सेवा न देता, त्यातून काहीतरी पळवाट काढण्याचा अनेक विद्यार्थ्यांचा प्रयत्न असतो.
पण याच्या अगदी उलट असे काही डॉक्टर आहेत, जे स्वखुशीने अशा अतिदुर्गम गावांमध्ये सेवा देतात. अशा गडचिरोली मधील दुर्गम, नक्षलप्रभावित आदिवासी गावात स्वतःहून पोस्टिंग मागून काम केलेल्या ९ डॉक्टरांचा आरोग्य मंत्री श्री. सुरेश शेट्टी यांच्या हस्ते गौरव करण्यात आला. १८ डिसेंबर २०१३ रोजी नागपूर मध्ये हा कार्यक्रम पार पडला. यावेळी या तरुण डॉक्टरांचा शाल श्रीफळ देवून सत्कार केला गेला. कार्यक्रमाला आरोग्य सचिव, आरोग्य संचालक, अतिरिक्त आरोग्य संचालक, आणि ६ विभागांचे उप आरोग्य संचालक अशा वरिष्ठ शासकीय अधिकाऱ्यांची उपस्थिती होती.
सत्कार झालेल्यांमध्ये निर्माणच्या सचिन बारब्दे, विठ्ठल साळवे,  विक्रम सहाने, रामानंद जाधव, शिवप्रसाद थोरवे, स्वाती देशमुख, युगंधरा काटे, आरती बंग, आणि पवन मिल्खे यांचा समावेश होता. यावेळी या डॉक्टरांची मुलाखत घेवून त्यांना कामादरम्यान आलेले अनुभव, अडचणी जाणून घेण्यात आल्या. कार्याक्रमची सांगता सहभोजनाने झाली.
दुर्गम भागात असलेली वैद्यकीय सेवाची नितांत गरज आणि या कामात तरुण डॉक्टरांच्या योगदानाचे महत्व याची शासन दरबारी असलेली जाणीव या कार्यक्रमामुळे उधृत झाली. उत्तरोत्तर अशा डॉक्टरांची संख्या वाढून वैद्यकीय सेवा जनसामान्यांपर्यंत पोहोचण्याच्या प्रकीयेतील हे एक सक्रीय पाउल ठरावे अशी आशा करूया!


स्रोत : विक्रम सहाने,langs.vs@gmail.com

दंतेवाड्यातील SRI पद्धतीचा आगळावेगळा प्रयोग यशस्वी

Prime Minister’s Rural Development Fellow म्हणून छत्तीसगढ मधील दंतेवाडा प्रशासनासोबत कार्यरत असणाऱ्या आकाश बडवे (निर्माण ४) याने दंतेवाड्याच्या शेतकऱ्यांसोबत एक आगळावेगळा प्रयोग नुकताच पूर्ण केला. या प्रयोगाची थोडक्यात पार्श्वभूमी अशी: दंतेवाड्यात सिंचनाची अनुपलब्धता, तसेच चराईबंदी नसल्यामुळे फक्त खरीप हंगामात पावसाच्या भरवशावर मुख्यतः भाताची शेती केली जाते. छिडकावा (broadcasting) किंवा रोपा (transplantation) पद्धतीने भात लावला जातो. मात्र या दोन्ही पद्धतींनी उत्पादन खूप कमी येते. यावर उपाय म्हणून खात्रीने उत्पादन वाढवणाऱ्या SRI (System of Rice Intensification) पद्धतीचा प्रयोग या खरीप हंगामात करण्यात आला.
या प्रयोगांतर्गत कृषी विभागाच्या कर्मचाऱ्यांना या पद्धतीने लागवड करण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. या कर्मचाऱ्यांनी गावागावात शेतकऱ्यांसाठी प्रशिक्षण शिबीरे घेतली. ही पद्धती वापरण्यास प्रोत्साहन म्हणून जिल्हा प्रशासनामार्फत शेतकऱ्यांना तारांचे कुंपण देण्याची घोषणा करण्यात आली. या पद्धतीने लागवड करण्यास तयार २७० शेतकऱ्यांना कृषी विभागामार्फत प्रत्यक्ष शेतावर मार्गदर्शन करण्यात आले. या शेतकऱ्यांनी हायब्रीड बियाणे न वापरता पारंपारिक बियाणे वापरावे, तसेच रासायनिक खते / कीडनाशके वापरू नयेत म्हणून प्रोत्साहन देण्यात आले. याचबरोबरीने जैविक खते / कीडनाशके कसे बनवावेत याचेही प्रशिक्षण देण्यात आले. या पद्धतीचा खूपच सकारात्मक परिणाम झाल्याचे निरीक्षण आकाश नोंदवतो. बहुतेक शेतांमध्ये दरवर्षीपेक्षा ५०%-१००% उत्पादन वाढल्याचे, तसेच छिडकावा पद्धतीच्या तुलनेत हे उत्पादन खूपच वाढल्याचे आकाश नमूद करतो. दंतेवाड्यातील बहुतेक शेतकरी स्वतःपुरते धान पिकवतात, मात्र ज्या शेतकऱ्यांना धान विकण्याची इच्छा आहे त्यांना बचत गटांमार्फत मार्केटिंगसाठी प्रशासन मदत करणार आहे. या उत्पादन वाढीचा दाखला देऊन येत्या खरीपमध्ये ही पद्धत जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रशासन प्रयत्न करणार आहे. आकाश आणि त्याच्या टीमचे हार्दिक अभिनंदन !

स्त्रोत – आकाश बडवे, akashsbadave@gmail.com

Fan साठी लागणाऱ्या विजेची बचत करणारे पाउल !

मयूर सरोदेने (निर्माण ४) सुरू केलेल्या REnergize Eco-Planet कंपनीने Energy Efficient Ceiling Fan ची नाशिक जिल्ह्यासाठी Distributorship घेतली आहे. Versa Drive नावाच्या कंपनीने तामिळनाडू मध्ये Superfan नावाने या Fan ची Maufacturing Factory काही महिन्यांपूर्वी सुरु केली आहे. सध्या घराघरामध्ये जे Ceiling Fan वापरले जातात ते बहुतकरून ७५ W चे असतात. बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे जे काही 5 Star Energy Efficient Ceiling Fan बाजारात मिळतात ते सुद्धा ६० W किंवा ५० W चे असतात. परंतु महाग असल्यामुळे ते बहुतेक ऑफिसमध्ये किंवा Factory मध्ये असतात.

कंपनीच्या दाव्यानुसार Superfan हे केवळ ३५ W एवढी उर्जा वापरून इतर नामांकित Fan एवढीच Air Delivery देतात. या Fans चं Packing Material सुध्दा Recycle केलं जाऊ शकतं. यामध्ये Plastic किंवा Thermocole चा वापर केलेला नाही. Inveter वर जेव्हा हे Fan वापरले जातात तेव्हा यामधून आवाज येत नाही. हे Fan बनवतांना BLDC (Brushless DC) Motor वापरलेली असल्यामुळे हे Highly Energy Efficient असे आहेत. शिवाय या Made in India Superfan चा Power Factor ०.९ असल्यामुळे सोलर प्रणाली मध्ये हे खुपच चांगल्या पद्धतीने वापरले जाऊ शकतात.

सध्या चालू असलेल्या गावागावामध्ये सोलर लाईट पुरवण्याबरोबरच सोलर वर चालणारा Fan सुध्दा पुरवण्याचे ठरवले आहे. त्याचप्रमाणे पारंपारिक Fan ला पर्याय म्हणून हा Fan वापरल्यास विजेची भरपूर प्रमाणात बचत होते.


स्त्रोत- मयुर सरोदे, mayursarode17@gmail.com


सामाजिक फेसबुक !

डॉ. प्रियदर्श तुरे व सहकाऱ्यांनी मिळून ‘investment in humans’ (i2h) ही संस्था सुरू केल्याचे आपण जाणतोच. या संस्थेचे वेब पोर्टल आकार घेत आहे. आपला वेळ, पैसा किंवा कौशल्ये समाजाच्या उपयोगी यावीत अशी तळमळ अनेकांना वाटत असते. मात्र हे कसे करता येईल हे काही कळत नाही. याउलट अनेक सामाजिक कामे करणारे गट व NGOs यांना स्वयंसेवक, काही कौशल्ये तसेच आर्थिक मदतीची गरज असते. या दोघांना थेट सामोरासमोर आणण्याचे i2hworld.com हे पोर्टल करणार आहे.
फेसबुकप्रमाणेच या पोर्टलवरदेखील प्रत्येक व्यक्ती / संस्थेला आपले प्रोफाईल उघडता येणार आहे. आपल्या आवडीचे कार्यक्षेत्र / भौगोलिक ठिकाण टाईप केल्यानंतर त्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्थांची यादी दिसणार आहे. स्वयंसेवकांना व देणगीदारांना एका क्लिकवर तशी गरज असणाऱ्या संस्थांची यादी दिसणार आहे. तर संस्थांनादेखील आपल्या उपक्रमांबद्दल घोषणा करून स्वयंसेवकांना सहभागी होण्यासाठी आवाहन करता येणार आहे.
येत्या डिसेंबरमध्ये या पोर्टलचे टेस्टिंग होणार असून यादरम्यान १०० हून अधिक संस्था व १००० हून अधिक युझर्स यांच्यासोबत हे टेस्टिंग करण्याचा प्रियदर्श व सहकाऱ्यांचा विचार आहे. आवश्यक सुधारणा केल्यानंतर हे पोर्टल जानेवारी मध्ये सुरू होईल. याआधी तुम्हाला उत्तम सामाजिक काम करणारे गट / संस्था माहित असल्यास त्याबद्दलची माहिती http://i2hworld.org/wp-content/uploads/2013/12/i2h-NGO-Subscription-Form-final.pdf या फॉर्मद्वारे भरून पाठवण्याचे आवाहन प्रियदर्शने केले आहे.


स्त्रोत- डॉ. प्रियदर्श तुरे, gracilis4@gmail.com

सेंद्रीय शेती अभ्यास गटाचा महाराष्ट्र व आंध्रप्रदेश दौरा

सेंद्रीय शेती अभ्यास गट हा महाराष्ट्रभरातील सेंद्रीय शेती करणाऱ्या किंवा करण्यात रस असणाऱ्या व्यक्तींचा गट आहे. दोन महिन्यातून एकदा भेटून शेतीतील नवनवीन संकल्पनांवर चर्चा करणे, स्थानिक वाणाची देवाणघेवाण करणेस्वत:ला पडणारे प्रश्न मांडून त्यावर चर्चा करणे, स्वत:चे अनुभव शेअर करणे असे ह्या गटाचे काम चालते. ह्यामध्ये संजय पाटील व हर्षल शेवाळे (निर्माण ३) ह्यांचादेखील समावेश आहे. 

ह्या गटाने नुकतेच महाराष्ट्रातील नाशिक, मालेगाव, यवतमाळ व आंध्रप्रदेशातील मोठ्या प्रमाणावर सेंद्रीय शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांना भेट देऊन त्यांचे कार्य समजून घेण्यासाठी एक अभ्यास दौरा केला. ह्यामध्ये सदाभाऊ शेळके (मनमाड - हे सेंद्रीय शेतीच्या मालाला बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी काम करीत आहेत, तसेच पाण्याच्या संवर्धनाबद्दलदेखील प्रयत्नशील आहेत), उद्धव मोरे ( कोपरगाव सांगावी - हे स्वत: संशोधक असून कांदा पेरण्याचे एक अंधुक यंत्र त्यांनी शोधले आहे व त्याचे पेटंट देखील त्यांना मिळाले आहे. तसेच पाण्यातील क्षार कमी करण्याचे देखील तंत्र त्यांनी शोधले आहे.), जितुभाई कुटुमुटी ( मनमाड - नैसर्गिक शेती), आनाद्राव सुभेदार (यवतमाळ), पद्माकर चिंचोळे (सेंद्रीय गुळ निर्मिती) इत्यादी अनेक शेतकऱ्यांना ह्यावेळी भेट देण्यात आली. ह्यात विशेष म्हणजे रवींद्र शर्मा नावाचे शेतकरी अदिलाबाद येथे जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी बारा बलुतेदार पद्धतीतील सर्व कला आपल्या कलाश्रामात शिकवीत आहेत. 

हर्षल मूळचा इंजिनिअर असून सध्या PTC ह्या कंपनीमध्ये कार्यरत आहे. मात्र पाचवड येथील आपल्या गावी असणाऱ्या शेतीमध्ये तो नियमित प्रयोग करीत असतो. तेथील शेतकऱ्यांना एकत्र करून सेंद्रीय शेतीबद्दल चर्चा करणे, डोंगराळ भागातील सेंद्रीय शेतकरी ओळखून त्यांना मार्केट उपलब्ध करून देणे व स्थानिक वाणाचे संवर्धन करणे ह्यात त्याला विशेष रस आहे. सेंद्रीय शेतीला बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी 'bookmyshow' च्या धर्तीवर एक वेबसाईट बनवण्यावर तो काम करत आहे. त्याला त्याच्या कार्यासाठी शुभेच्छा !   
वरील शेतकऱ्यांबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास त्याला नक्की संपर्क करा. 


स्रोत - हर्षल शेवाळे, 01harshal.shewale@gmail.com

पवन पाटीलचे Community Empowerment Lab (CEL) बरोबर काम सुरु

पवन पाटील (निर्माण १) मूळचा BAMS डॉक्टर असून त्याने अमेरिकेतील University Of North Texas येथून Masters In Public Health केले आहे. मागील ३ महिन्यांपासून तो Community Empowerment Lab (CEL) Lucknow येथे Public Health Research Scientist या पदावर कार्यरत आहे. याआधी पवनने Johns Hopkins विद्यापीठाच्या Center for Communication Programs या संस्थेसोबत भारतात २००९ मध्ये आलेल्या ‘स्वाईन फ्लू’च्या साथीचा अभ्यास करून भविष्यात अशाप्रकारच्या साथींना त्वरीत अटकाव घालण्यासाठीच्या उपायांसंबंधी संशोधन केले.
      
CEL ही संस्था श्री. विश्वजीत कुमार ह्यांनी सुरु केली असून रायबरेली जिल्ह्यामधील ग्रामीण भागात, लोकांमध्ये culturally relevant interventions च्या माध्यमातून आरोग्य सुधरवणारे वर्तणुकीतील बदल घडवून आणणे असे ह्या संस्थेचे ध्येय आहे. श्री. विश्वजीत कुमार हे स्वत: MBBS असून त्यांनी नंतर अमेरिकेतील Johns Hopkins विद्यापिठातून Masters in Public Health केले आहे. संस्थेचे काम ४ पातळ्यांवर चालते.
१.      लोकांची संस्कृती व विचारसरणी समजून घेऊन त्यांना अनुरूप अशी छोटी छोटी पण वैज्ञानिक माहिती पुरवणे.
२.      त्या माहितीचा उपयोग रोजच्या आयुष्यात करण्यासाठी लागणारी कौशल्ये त्यांना देणे.
३.      हे बदल सतत करत राहण्यासाठी लोकांना प्रोत्साहित करणे (कुठल्याही प्रलोभानांशिवाय)
४.      हे बदल सातत्याने जीवनाचा भाग होत राहण्यासाठी तसे वातावरण / अनुकूल परिस्थिती निर्माण करणे. 

CEL संस्थेच्या प्रयत्नातून, त्यांनी हा प्रकल्प राबविलेल्या गावांमध्ये नवजात मृत्यूदर (चार आठवड्यांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांचा मृत्यू दर) ५४% कमी झालेलली आढळून आले. त्यांचे हे संशोधन Lancet मध्ये प्रकाशित झाले असून त्याबद्दल अधिक माहितीसाठी खालील संकेतस्थळे बघा -http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS014067360861483X/abstract

कुठल्याही एका माणसामार्फ़त गावाच्या आरोग्यसुधारणांऐवजी लोकांच्या सांस्कृतिक पद्धती, जीवनशैली ह्यामध्ये बदल घडवून आणून संपूर्ण गाव सक्षम करणे व त्यामार्फत आरोग्याचा दर्जा सुधारणे असा CELचा प्रयत्न आहे. सध्या पवन CEL मध्ये Research आणि Intervention Design या दोन टीम्ससोबत काम करतोय. पवन CEL चा हाच BCM रिसर्च उत्तर प्रदेशच्या बचत गटांच्या माध्यमातून पसरविण्याच्या प्रोजेक्टवर काम करतो आहे. हा प्रकल्प Public Health Foundation of India, Bill and Melinda Gates foundation, Boston University व राजीव गांधी महिला विकास परियोजना ह्यांच्या संयुक्त विद्यमाने घडतो आहे.

पवनला त्याच्या नवीन कामासाठी खूप खूप शुभेच्छा ! 

CEL च्या कामाबद्दल अधिक माहितीसाठी हा TED talk बघा: http://www.youtube.com/watch?v=49uFWJCCPqI


स्रोत - पवन पाटील, pawangpatil@gmail.com   

ग्रामीण रुग्णांना शस्त्रक्रिया परवडणार कशा? भूपेंद्र कोसरेचा शोध सुरू

ग्रामीण भागातील रुग्ण गंभीर आजारांवर उपचार करण्यासाठी किंवा शस्त्रक्रियेसाठी शहरात जातो, तेंव्हा उपचार/शस्त्रक्रिया या खर्चांसोबतच प्रवास, राहणे, जेवण, औषधे या सर्वांचे खूप मोठे ओझे त्याच्यावर येऊन पडते. या ओझ्याखाली दबून जाण्यापेक्षा बऱ्याचदा तो आजाराकडे दुर्लक्ष करणेच पसंत करतो. आरोग्यसेवेतील या अर्थशास्त्राचा अभ्यास करण्यासाठी व ग्रामीण रुग्णांना अत्यल्प खर्चात उपचार / शस्त्रक्रिया शक्य व्हाव्यात या  हेतूने भूपेंद्र कोसरे (निर्माण ५) सर्चमध्ये रुजू झाला आहे.
केशरी, पिवळे शिधापत्रधारक आणि अंत्योदय, अन्नपूर्णा पत्राधारक यांच्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना सुरू केली आहे. या योजनेअंतर्गत विम्याचा हप्ता शासन भरत असून लाभार्थींच्या कुटुंबांना तपासणी, निदान, उपचार, औषधे, शस्त्रक्रिया, प्रवासखर्च, भोजन, उपचारांचा पाठपुरावा, गुंतागुंतीचे उपचार याकरिता १.५ लाख रुपयांपर्यंत विमा संरक्षण लाभणार आहे. सर्चजवळील १७ गावांमधील लोक, या भागातील रुग्णालये, विमा कंपनी यांच्यामार्फत भूपेंद्र या योजनेतील बारकाव्यांचा व अडचणींचा अभ्यास करत आहे. सर्च रुग्णालयात दरवर्षी साधारणपणे १२०० रुग्ण भरती होतात व ४५० रुग्णांवर शस्त्रक्रिया होते. या रुग्णांना या योजनेचा लाभ कसा मिळवून देता येईल यावर भूपेंद्र काम करत आहे.
याखेरीज डॉ. शेखर भोजराज व सहकारी Spine Foundation मार्फत सर्च रुग्णालयात गेली अनेक वर्षे पाठीच्या मणक्याची शस्त्रक्रिया करीत आहेत. बाहेर दीड ते दोन लाखांपर्यंत खर्च येणाऱ्या या शस्त्रक्रिया गडचिरोलीच्या ग्रामीण रुग्णांसाठी अत्यल्प खर्चात होतात. ही सुविधा जास्तीत जास्त रुग्णांपर्यंत कशी पोहोचवता येईल यावरदेखील भूपेंद्र काम करत आहे.

स्त्रोत- भूपेंद्र कोसरे, bkosare@yahoo.co.in  

“आकाशवाणीच्या नाशिक केंद्रात आपले स्वागत आहे !”

आजही रेडिओ हे लोकांपर्यंत पोहोचण्याचं खूप महत्त्वाचं माध्यम आहे. मुक्ता नावरेकरने (निर्माण ३) यापूर्वी रेडिओवर काही कार्यक्रम केले असल्यामुळे युवांचे कार्यक्रम, पर्यावरण, मानसिक आरोग्य इत्यादी विषयांवर आकाशवाणीत काही काम करावं अशी तिची इच्छा होती. मात्र रेडिओच्या कामाचं शास्त्रीय प्रशिक्षण आणि ज्ञान तिला नव्हतं. दरम्यान आकाशवाणीची Casual Announcers च्या panel साठी परीक्षा आणि ऑडिशन होती. त्यात तिची निवड झाली. त्यानंतर 'वाणी' (Voice Articulation and Nurturing Initiative) हा All India Radio चा कोर्स झाला. सध्या आठवड्यातून २-३ दिवस मुक्ता आकाशवाणीत जाते व काही लहान कार्यक्रम, एडिटिंग, बाहेर जाऊन रेकोर्डिंग अशा गोष्टी करते.
आपल्या नव्या कामाबाबत बोलताना मुक्ता म्हणाली, “आकाशवाणीत नवीन तरुणांचा सहभाग असावा असा आकाशवाणी नाशिकचा प्रयत्न आहे. प्रशिक्षणाच्या काळात आम्ही आकाश बडवे, वैभव आगवणे, राजसी कुलकर्णी, शीतल महाजन यांच्या मुलाखती घेतल्या. आकाशवाणी नाशिकचे कार्यक्रम अधिकारी शैलेश माळोदे हे खूप उत्साही आणि नवीन कल्पनांना नेहमी प्रोत्साहन देणारे आहेत. सर्व उद्घोषकांच्या टीमसोबत रोज नवीन काहीतरी शिकायला मिळतं आणि कामात मजाही येते

स्त्रोत – मुक्ता नावरेकर, muktasn1@gmail.com

ज्ञान – सेतू

चीम्पूच्या शाळेत स्ट्रॉ पासून फव्वारा बनवायला शिकवताना कार्यकर्ते
खेळण्याच्या माध्यमातून centrifugal force शिकताना मुले
ज्ञान प्रबोधिनी, पुणे यांच्या Educational Activity and Research Center (EARC) या विभागाने ‘ज्ञान सेतू' हा उपक्रम सुरु केला आहे. सध्या याच विभागात कार्यरत असल्याने मला या उपक्रमाचा भाग बनायची संधी मिळाली. ज्ञान-सेतू या उपक्रमाचा उद्देश त्याच्या नावावरून स्पष्ट व्हायला मदत होते. भारतातील चार विकासाच्या दृष्टीने मागास  (Developmentally challenged) राज्यांशी (जम्मू-काश्मीर, छत्तीसगड, अरुणाचल प्रदेश व आसाम) विज्ञानातील मूलभूत तत्त्वांच्या सहाय्याने पूल विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. प्रामुख्याने ५वी ते ९वी वयोगटातील विद्यार्थ्यांसाठी  टाकाऊ कचऱ्यापासून विविध खेळणी किंवा मॉडेल्स बनवणे व त्यांच्या सहाय्याने वैज्ञानिक तत्त्वे शिकणे/शिकवणे- असे या उपक्रमाचे स्वरूप असते. यासाठी लागणारे प्रशिक्षण व नियोजन ज्ञान प्रबोधिनीच्या विविध कार्यशाळांमधून होते. त्यामुळे या क्षेत्रात नवीन असलेले माझ्यासारखे तरुण देखील आत्मविश्वासाने सहभागी होतात.
या उपक्रमांतर्गत पंधरा दिवसांसाठी (१६ नोहेंबर ते १ डिसेंबर) आम्ही चार जणांच्या गटात अरुणाचल प्रदेशमध्ये गेलो होतो. तिथे आम्ही इटानगर भागातील एकूण आठ शाळांमध्ये गेलो. पूर्वेकडील हिमालयाच्या उंच उंच पर्वत रांगांच्या कुशीत, हिरव्यागार शालूत बांबूची घरे आणि मानवाने तयार केलेली दुनिया. सूर्य शक्य तितक्या लवकर आपली पहाट करतो व संध्याकाळी इतक्या लवकर जातो की संध्याकाळी ५ वाजताच आपल्याला सात वाजल्या सारखे भासते. तिथे कडाक्याच्या थंडीमध्ये सेतू बंधनाचे काम सुरु होते. बाहेर आणि आत. वर वर हा उपक्रम ज्या प्रमाणे समाजातील दोन घटकांमध्ये bridge बांधण्याचे काम करतो. त्याच प्रमाणे आपल्या आत हृदयात देखील एक सेतू बांधला जातो. या उपक्रमातून मला खूप निखळ आनंद मिळाला, प्रवासात कोलकत्ता, गुवाहाटी, इटानगर भागात पर्यटन झाले पण या पेक्षा जास्त पटींनी मला शिकायला शिकायला मिळाले. काय शिकायला याचे थोडक्यात आढावा घेतो. अर्थात हे मी त्रोटक निरीक्षणावर आधारीत लिहित आहे. यात काही माझे मत देखील आहेत.  
·       विद्यार्थ्यांना खेळण्यातून आणि दैनंदिन जीवनातील वैज्ञानिक तत्व दाखवताना मी माझ्या दैनंदिन व्यवहाराकडे अधिक सजगतेने पाहू लागलो. विज्ञान समजावून घेवू लागलो.
·       विद्यार्थी शाळेमध्ये फक्त स्वत: येत नाहीत तर त्यांच्याबरोबर शाळेबाहेरचा आख्खा समाज शाळेत येत असतो. म्हणून वर्गात विद्यार्थांशी संवाद करताना विविध सामजिक आयामांना देखील विचारात घ्यावे लागते.
o   उदा. अरुणाचल हा जवळपास २६ आदिवासी जमातींचे राज्य आहे. एकूणच आदिवासी वृत्ती ‘आजच्या जीवनासंबंधी आम्ही समाधानी’-- त्यामुळे उद्याची चिंता नाही. आणि म्हणूनच शिक्षण, त्याद्वारे विविध व्यवसाय व त्यातून विकास असे काही समीकरण नाही (जे सामान्यतः आपण ठेवतो). त्या मुळे ९वी-१०वी शिकल्यानंतर पुढे असे काही विशेष नसतेच. म्हणून तेथील तरुणांना शिक्षणाची गरज तीव्रतेने भासत नाही. याविरुद्ध विशेष राज्याचा दर्जा मिळाल्यामुळे भारत सरकारकडून विविध मार्गांनी प्रचंड पैसा येतो. याचा विनियोग करण्यासाठी तरुणांकडे – मोबाईल, चारचाकी व दुचाकी गाड्या, फॅशन व व्यसन – हेच मार्ग उपलब्ध असतात. यासाठी मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन हे TV वरील जाहिरातींकडून मिळत असते. ही सगळी पार्श्वभूमी घेऊन विद्यार्थी वर्गात बसलेला असतो. मग त्याला शाळा जे काही शिकवते हे परके तर वाटतेच, पण आवडत देखील नसते.
o   बऱ्याच शाळांमध्ये वरच्या वर्गात (८वीच्या पुढे) मुलांची संख्या कमी दिसली. पण वर्गात मुलींची संख्या मुलांच्या दुप्पट असायची. कारण तिथे मुळातच मुलींची संख्या खूप जास्त आहे असे नाही तर मुलांना संयमात ठेवणे हे सर्वात महाकठीण काम आहे असे शिक्षकांना वाटते. बऱ्याचशा शाळांनी वरील वर्ग फक्त मुलींसाठी-- असे ठरवले आहे.
·       तंत्रज्ञान बदलास कारणीभूत ठरु शकते.
o   अरुणाचल मधील संस्कृती जोपासली जावी म्हणून तिथे Inner line permit काढल्याशिवाय प्रवेश करण्यास बंदी आहे. पण एवढी कडक सुरक्षा असताना देखील तिथल्या लोकांच्या राहणीमानावर जाहिरातींचा व पाश्चात्य संस्कृतीचा खूप पगडा आहे. यासाठी इतर कारणे असू शकतीलच पण TV हे मोठे कारण दिसते.
·       अनेक लोक स्वयं-सेवी संस्थांच्या माध्यमाने व व्यक्तिगत पातळीवर देखील काम करत आहेत. जसे रामकृष्ण मिशन, विवेकानंद केंद्र, सेवा भारती संस्था इत्यादी. तिथे एक गृहस्थ भेटले पी. आर. लालकुमार. PWD मध्ये काम करणारे सरकारी कर्मचारी. मूळचे केरळमधील. पण तिथे दुर्गम गावात, सीमारेषेवरील एका गावात शेती व ग्रामविकासाचे काम करत आहेत. त्यांनी तिथे असणारा भष्ट्राचार, Insurgency, लोकांची समज, संस्कृती इत्यादी विषयांसंबंधीत त्यांचे अनुभव शेअर केले.
·       चीन देशाची सीमा लागून असल्याने भारताला त्या भागातील विकासासंबंधी जास्त महत्व देणे क्रमप्राप्त आहे. सध्या तेथील अनेक तरुणांना चीनमधील झगमगाटाचे आकर्षण आहे. विवेक पोंक्षे सर (ज्ञान सेतू उपक्रमाचे व EARC विभागाचे प्रमुख) म्हणतात, “Westernisation झाले  म्हणजे modernisation झाले असे  नाही, हे लक्षात घ्यायला पाहिजे” हे खरे वाटते. राहणीमान बदलत आहे. पण विचाराने, संस्कृतीने पुढे जाणेदेखील गरजेचे आहे. सध्या शेती, उद्योगधंदे, व्यापार इत्यादी एकूणच कुठलाही व्यवसाय करण्यासाठी तिथले वातावरण अनुकूल नाही. लोकांच्या हाताला आणि डोक्याला काम भेटून त्यांची उर्जा विधायक कामासाठी वापरून participatory approach ने त्या भागाचा विकास होणे गरजेचे आहे.
·       या बरोबरच ‘सरहद को स्वरांजली’ हा संस्कार भारती संस्थेने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमात सहभागी होता आले. १९६२ च्या चीन-भारत युद्धाच्या वेळी ‘ए मेरे वतन के लोगो...’ हे गाण लता मंगेशकर यांनी गायलं होतं. याला ५० वर्षे पूर्ण झाली म्हणून हा कार्यक्रम होता. गायन स्पर्धा व पूर्वांचल मधील सात राज्ये व सिक्कीम या आठ राज्यांचे सांस्कृतिक कार्यक्रम असे या कार्यक्रमाचे स्वरूप होते. यामध्ये आम्हाला आठ ही राज्यांच्या संस्कृतीची झलक एकाच व्यासपीठावर बघायला मिळाली. 
या सगळ्या अनुभवाने आपण एका व्यापक समाजाचे भाग आहोत याची जाणीव झाली. ही व्यापकता आणि विविधता फक्त राहणीमान, संस्कृती मध्येच नाही तर समस्यांमध्ये देखील आहे.
For more information and participation, please visit: http://gyansetuerc.wordpress.com/


अश्विन भोंडवे, ashwin.bhondave@gmail.com