सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Thursday, 11 July 2013

सीमोल्लंघन, जुलै २०१३

सौजन्य: हृतगंधा देशमुख, hrtdeshmukh@gmail.com

निर्माण ५.२ अ शिबीर उत्साहात संपन्न



निर्माणच्या पाचव्या मालिकेतील दुसरे शिबीर (अवैद्यकीय मुलांसाठी) नुकतेच शोधग्राम येथे पार पडले. ह्या शिबिराची मुख्य उद्दिष्टे तरुणांना समाजातील विविध प्रश्नांची ओळख होणे, त्यांचा जवळून अनुभव घेणे, प्रश्न सोडविण्याच्या विविध पद्धती जाणून घेणे, तज्ञांशी संवाद व इतर समवयस्क तरुणांच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन स्वत:च्या जीवनातील अर्थपूर्ण शोध पुढे नेणे अशी होती.
            ह्या शिबिरामध्ये सर्व सहभागी युवांना ४ दिवस विविध आदिवासी व गैर आदिवासी गावांमध्ये राहून तेथील जनजीवन, राहणीमान, प्रश्न व अडचणी समजून घ्यायच्या होत्या. तसेच ह्या प्रश्नाना अधिक सखोलपणे समजून घेण्याकरिता मुलांना मार्गदर्शन करण्यासाठी अश्विनी कुलकर्णी (रोजगार हमी योजना), मिलिंद मुरुगकर (अन्न सुरक्षा), विजयअण्णा बोराडे (पाणी प्रश्न) व असरचे निकाल सादर करण्यासाठी प्रथमचे मार्गदर्शक भालचंद्र व सावित्री (भारतातील शिक्षणाची अवस्था) अशा विविध मान्यवरांनी मुलांशी संवाद साधला. तसेच निर्माणचे पूर्व शिबिरार्थी व संलग्न युवांनी देखील ह्या शिबिरात आपला वैयक्तिक प्रवास व कामाच्या स्वरूपाबद्दल मुलांशी चर्चा केली. ह्यामध्ये आकाश बडवे (दन्तेवाड्याचा पी.एम.आर.डी.एफ. फेलो), निखिलेश बागडे व राजश्री तिखे (शिक्षणमित्र प्रकल्प, बायफ), शिवप्रसाद थोरवे व विक्रम सहाणे (गडचिरोलीतील सरकारी वैद्यकीय सेवेतील अनुभव), प्रणीत सिन्हा (बचपन बनाओ) ह्यांचा समावेश होता. तसेच निर्माण २ चा यतीन दिवाकर देखील या प्रसंगी उपस्थित होता.
            ह्या शिबिरातील अनेक मुले आदिवासी गावात राहिली. तसेच निखिलेश, विक्रम, शिवप्रसाद, आकाश व यतीन यांच्यासोबत संवादाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील लोकसंख्येच्या सुमारे १०% प्रमाण असलेल्या पण तरीही दुर्लक्षित अशा आदिवासी जीवनाची शिबिरार्थ्यांना ओळख झाली. शिबिराची सांगता मुलांनी स्वत:चे पुढील ६ महिन्याचे कृती कार्यक्रम बनवणे व त्यावरील चर्चेने झाली.
स्रोत- सायली तामणे, , sayali.tamane@gmail.com

सहाव्या La Via Campesina आंतरराष्ट्रीय परिषदेत तन्मय जोशीचे दक्षिण आशियाकडून प्रतिनिधित्व

९-१३ जून दरम्यान जकार्ता, इंडोनेशिया इथे झालेल्या ६व्या La Via Campesina आंतरराष्ट्रीय परिषदेत व त्यानिमित्ताने भरणाऱ्या युवा परिषदेत तन्मय जोशीने (निर्माण ३) दक्षिण आशियाचे प्रतिनिधित्व केले. La Via Campesina नक्की आहे तरी काय?
जागतिक व्यापार संघटनेची (World Trade Orga-nization) स्थापना व त्यायोगे शेतमालाची बाजारपेठ खुली होऊ घातली असताना १९९३ मध्ये La Via Campesina (The Peasants’ way) या जागतिक शेतकरी चळवळीला बेल्जिअममध्ये सुरुवात झाली. बाजारपेठ खुली झाल्यामुळे श्रीमंत देशात भरमसाठ अनुदान घेऊन बनलेल्या शेतमालासोबत स्पर्धा करणे कोणत्याही अनुदानाशिवाय उत्पादन घेणाऱ्या अविकसित व विकसनशील देशातील शेतकऱ्यांना कठीण होऊन गेले. याविरुद्ध स्थानिक पातळीवर अनेक ठिकाणी लढा दिला जात असला तरी शक्तिशाली संघटनांशी लढण्यासाठी या विखुरलेल्या लढ्यांचे संघटन होणे आवश्यक होते. याच हेतूने La Via Campesina ची स्थापना झाली.
आज La Via Campesina सोबत ८० देशांतील १५० संघटना जोडल्या गेल्या आहेत. त्यात भारतातील ५ संघटनांचाही समावेश होतो. निर्माणचे मार्गदर्शक श्री. विजय जावंधियाही या चळवळीसोबत जोडलेले आहेत. दर ४ वर्षांनी या साऱ्या सदस्य संघटनांची परिषद भरवली जाते. या संघटनांचे काम जाणून घेणे, नवीन संघटनांना सहभागी करून घेणे तसेच पुढील दिशा ठरवणे हे या परिषदेचे उद्दिष्ट असते. कोणताही प्रश्न सुटा पाहता येत नाही, तो अनेक प्रश्नांसोबत जोडलेला असतो. त्यामुळे या परिषदेत शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसोबत शेतमजुरांचे प्रश्न, जनुकीय परिववर्तीत बियाण्यांचा प्रश्न, भूमी अधिग्रहणाचा प्रश्न असा समग्र विचार होतो. तसेच केवळ सकल उत्पन्नाच्या (GDP) पलीकडे शाश्वत विकासाचे पर्यायी मॉडेल कसे असेल यावरही विचार होतो.
La Via Campesina बदल अधिक माहितीसाठी: http://viacampesina.org/en/ 

स्त्रोत- तन्मय जोशी, tanmay_sj@yahoo.com

आदिवासींची ‘कठाणी’ आता शास्त्रज्ञांच्या कोषात दाखल !

पूर्व विदर्भातील आदिवासींच्या जीवनात अतिशय महत्त्वाचे स्थान असणारी, येथील तीव्र हवामानात टिकून राहिलेली, पानगळीचे जंगल, तसेच भातशेतीत सहज वावर करू शकणारी, कमी दूध देणारी, कमी आकाराची कठाणी ही गुरांची दुर्मिळ जात. ही जात आपल्या देशाच्या मान्यताप्राप्त गुरांच्या जातींच्या यादीत नाही. या जातीच्या वैशिष्ट्यांबद्दल संशोधन केलंय सजल कुलकर्णीने (निर्माण २). बायफच्या फेलोशिपअंतर्गत उरळीकांचन येथील मध्यवर्ती संशोधन केंद्रात पशुसंवर्धनासंबंधित संशोधन करणाऱ्या सजलचे हे संशोधन Indian Journal of Animal Sciencesया शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झालंय !     
Management and physical features of tribal Kathani cattle of Vidarbha region in Maharashtra stateया शोधनिबंधात सजलने कठाणीगुरांच्या मालकांचे सामाजिक-सांस्कृतिक स्थान, गुरांचे व्यवस्थापन, त्यांच्या आकाराचे मोजमाप इ. वैशिष्ट्यांबद्दल मांडणी केली आहे. ही माहिती मिळवण्यासाठी सजलने गडचिरोली, गोंदिया व चंद्रपूर जिल्ह्यांतील १२ खेड्यांमधल्या ३८९ कुटुंबांच्या १४७६ जनावरांचा सर्व्हे केला आहे. या गुरांचा रंग, शिंगांचा व डोळ्यांचा रंग; लांबी, उंची, शिंग-कान-शेपूट यांची लांबी; गुरांचा प्रचलित वापर, त्यांची काम करण्याची क्षमता, किंमत इ. परिमाणांबद्दल विस्तृत निरीक्षणे सजलने नोंदवली आहेत. 


स्त्रोत- सजल कुलकर्णी, sajalskulkarni@gmail.com

“प्राथमिक शिक्षण मुलांपर्यंत का उतरत नाही?”

सुहास शिगम (निर्माण ४) जावडे (ता. लांजा, जि. रत्नागिरी) येथील जिल्हा परिषदेच्या प्राथमिक शाळेत गेले २ वर्षे मुख्याध्यापक म्हणून जबाबदारी सांभाळत आहे. सध्याचे प्राथमिक शिक्षण मुलांच्या पातळीवर उतरत नसल्याचे सुहासला जाणवत होते. मुलांना स्वयंअध्ययन करण्यास कसे प्रवृत्त करता येईल, विचार करणे व निर्णय घेणे हे मुलांना कसे जमू शकेल हे शिकण्याच्या दृष्टीने ‘ग्राममंगल’ संस्थेतर्फे ऐना येथे आयोजित करण्यात आलेल्या आकलनशास्त्रीय विचार व प्राथमिक शिक्षण प्रशिक्षण शिबिरात सुहासने सहभाग घेतला.
भाषा, गणित, इतिहास, भूगोल व परिसर अभ्यास या विषयांचा सर्वांगाने कसा विचार करता येईल हे या शिबिराचे सूत्र होते. विषयांचे भाषिक आकलन होत नाही म्हणून बरेचदा मुलांना इतर विषय अवघड वाटू लागतात. त्यामुळे भाषा विकसित करण्याच्या दृष्टीने मुलांची श्रवणक्षमता विकसित करणे, संभाषण कौशल्य विकसित करणे, मुलांना वाचन व लेखन शिकवणे हे खेळ, सामूहिक/वैयक्तिक कृती व गाणी यांच्या माध्यमातून कसे करता येईल यासाठी सत्रांचे आयोजन करण्यात आले होते. गणितातील अमूर्त संकल्पना समजणे ८-९ वर्षांच्या मुलांना कठीण जाते. त्यामुळे आधी मूर्त स्वरूपातील वस्तूंचा वापर करून हळुहळू अमूर्ततेकडे कसे घेऊन जाता येईल यावरदेखील शिबिरार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यात आले. याच धाग्याला पुढे नेत आपल्या कुटुंबाची वंशावळ, स्वतःचा लहानपणीचा इतिहास इथून सुरुवात करून इतिहास कसा शिकवावा; गावाच्या/पाड्याच्या नाकाशापासून सुरुवात करून भूगोल कसा शिकवावा याविषयी शिबिरार्थ्यांना सामूहिक कृतीद्वारे मार्गदर्शन करण्यात आले.
शिबिरादरम्यान शिबिरार्थ्यांना ग्राममंगल संस्थेच्या सुकापाडा व ऐराली पाड्यावरील शाळांना भेट देण्याची व तेथील शिकवण्याची पद्धत प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाली.


‘ग्राममंगल’बद्दल अधिक माहितीसाठी: http://www.grammangal.org/


स्त्रोत- सुहास शिगम, shigamsuhas06@gmail.com
मन्याळी व पिंपळगावचा आता नियोजनबद्ध विकास

गावविकास (कृती) आराखडा तयार
गावात कोणत्या समस्या आहेत? गावकऱ्यांच्या गरजा कोणत्या? त्या कशा पूर्ण करायच्या? यासारख्या अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी संतोष व जयश्री गवळे यांनी गावाचे सूक्ष्म नियोजन करून गावाचा विकास आराखडा तयार केला आहे. सूक्ष्म नियोजनाची ५ दिवसांची ही प्रक्रीया यशदापुणे या शासकीय संस्थेने विकसित केलेली आहे. या प्रक्रियेदरम्यान यशदाचे ५ प्रशिक्षक सहा दिवस गावात मुक्कामी राहिले होते.
यावेळी गावांतील प्रत्येक कुटुंबाची इत्यंभूत माहिती जमा करण्यात आली. शिवार फेरी, महिला सभा, वॉर्ड सभा, तरूण मुला-मुलींच्या सभांतून अनेक समस्यांची/ गरजांची यादी तयार करण्यात आली. समस्या व गरजांचा प्राधान्यक्रम ठरवण्यात आला व कृती आराखडा ठरवण्यात आला. शेवटच्या दिवशी विशेष ग्रामसभेत सर्व समस्यांची गाव पातळीवर सोडवायच्या समस्या, पंचायत समिती स्तरावर, तहसील स्तरावर, जिल्हास्तरावर सोडवण्यात येणार्या् समस्या अशी विभागणी करून ग्राम सभेत ठराव मंजूर करण्यात आले. या सभेसाठी कृषी विभाग, वन विभाग, आरोग्य, शिक्षण, विद्युत, तलाठी, ठाणेदार आदी गावाशी संबंधित सर्व कर्मचारी/अधिकारी उपस्थित होते. यावेळी तहसीलदार सचिन शेजाळ यांचे विशेष सहकार्य मिळाले. श्री. शेजाळ यांनी स्वत: सरपंचाच्या अध्यक्षतेखाली व इन कॅमेरा ही ग्रामसभा घेतली. पिंपळगावची ग्रामसभा सायंकाळी ६.१५ ला सुरु होऊन रात्री १० पर्यंत चालली. याबाबत संतोषने पाऊस पडत असतानाही शाळेत घेतलेल्या या ग्रामसभेत पहिल्यांदाच एवढ्या मोठ्या प्रमाणात उपस्थिती होती. ग्रामसभा का व कशासाठी असते हे पहिल्यांदा समजल्याचे मत अनेक गावकर्यां नी मांडले.असे निरीक्षण  नोंदवले. 
पाच दिवसाच्या या प्रक्रीयेत मशाल फेरी, ग्रामस्वच्छता अभियान, फिल्म, पथनाट्य, प्रभात फेरी याद्वारे अनेक विषय गावकर्यांयपर्यंत पोहचले गेले. रोजगार हमी, सामाजिक अर्थ सहाय्य यासारख्या अनेक शासकीय योजना गावकर्यांरना समजल्या. सर्व विकास आराखडा बनवण्यात गावांचा सहभाग असल्याने विकासाच्या दृष्टीने महत्वाचे पाऊल या दोन्ही गावात पडले आहे.  

पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी नियोजन

मन्याळी व पिंपळगावातील यावर्षीचा पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न मार्गी लागला असून शेतीच्या पाण्याचा प्रश्न सोडविण्याच्या दृष्टीने महाराष्ट्र नॉलेज फाउंडेशनच्या (MKF) सहकार्याने नियोजन  करण्यात येत आहे.
पडणारे पावसाचे पाणी व शेतीसाठी लागणारे एकूण पाणी, पिकाचे नियोजन, भूजल पाणी साठा व पाण्याचा प्रवाह  आदीचा अभ्यास चालू असून दोन्ही गावांत महाराष्ट्र नॉलेज फाउंडेशनच्या वतीने पर्जन्यमापक बसविण्यात आले आहे व दैनंदिन पावसाच्या नोंदी घेणे चालू आहे.
भूजल पातळीचा अभ्यास करण्याच्या दृष्टीने GPS चा वापर करून विहिरीची स्थिर भूजल पातळी दर पंधरा दिवसाला काढण्यात येत आहे. वर्षभराच्या अभ्यासानंतर बंधारे कुठे बांधायचे हे निश्चित करण्याबरोबरच जमिनीतील खडकाचा प्रकार, कुठली पिकं घेणे शक्य आहे आदी बाबी समजणार आहे. यासाठी संतोष व जयश्री गवळे यांना MKFच्या वतीने दोन वेळा ट्रेनिंग देण्यात आले आहे.    

स्त्रोत- संतोष गवळे, sgawale05@gmail.com

Wednesday, 10 July 2013

मयूर सरोदेचा SELCO Foundation च्या शिबिरात सहभाग

सौर उर्जा या क्षेत्रात उद्योजक म्हणून काम करणाऱ्या मयूर सरोदेने (निर्माण ४) २५ ते २९ जुलै दरम्यान कोलकत्यामध्ये SELCO Foundation तर्फे आयोजित शिबीरामध्ये भाग घेतला. डॉ. हरीश हंडे यांनी सुरु केलेली SELCO India सौर ऊर्जेद्वारे ग्रामीण विद्युतीकरणाच्या क्षेत्रात १८ वर्षे काम करत आहे. आपण विकसित केलेली पद्धती इतरांना शिकवण्यासाठी त्यांनी SELCO Foundation ची स्थापना केली. त्यामार्फत ते या क्षेत्रात काम करू इच्छिणाऱ्या नव्या उद्योजकांना मार्गदर्शन आणि मदत केली जाते.
दोन महिन्यांतील मयूरच्या कामाचे मूल्यांकन करून या संस्थेने त्याची या शिबिरासाठी निवड केली होती. या शिबिरामध्ये प्रामुख्याने ग्रामीण भागासाठी सुयोग्य सौर उर्जा प्रणालीबद्दल माहिती आणि ही प्रणाली कशी उभारावी (Installation) याबद्दल प्रात्यक्षिक होते. याअंतर्गत शिबिरार्थ्यांनी दोन दिवस दोन वेगवेगळया ठिकाणी On Site Installation केले गेले. शेवटच्या दिवशी शिबिरार्थ्यांना कोलकात्यामध्ये SELCO Foundation चे मार्गदर्शन व मदत घेऊन मागील वर्षी काम सुरू केलेल्या उद्योजकाला भेटण्याची व त्याचे काम पाहण्याची संधी मिळाली.  
            नाशिकजवळच्या मुळेगावचे काही प्रमाणात सौर-विद्युतीकरण करण्याच्या प्रयत्नात असलेल्या मयूरला या शिबिराचा उपयोग होईल. त्याला त्याच्या पुढील प्रवासासाठी शुभेच्छा !

स्त्रोत- मयुर सरोदे, mayursarode17@gmail.com

खेड्यांतील मुलांना संगणक शिकवताहेत बागेश्री लता गोविंद आणि मित्रमंडळी

खेड्यापाड्यातील मुलांना संगणकाची तोंडओळख व्हावी यासाठी ‘प्रयास’ची सुरुवात झाली. सिंहगड इन्स्टिट्यूटमधील विद्यार्थ्यांनी सुरू केलेल्या या उपक्रमांतर्गत दरवर्षी ५० विद्यार्थ्यांचा गट पुण्याजवळील खेड्यांमध्ये १० दिवसाचे संगणक प्रशिक्षण करतो. याबरोबरच व्यवसाय मार्गदर्शन, स्त्री-पुरुष समानता व किशोरवयीन मुलींचे आरोग्यशिक्षण यासारख्या विषयांवर मार्गदर्शन, वक्तृत्व-चित्रकला-सामान्यज्ञान इ. स्पर्धा घेतल्या जातात. बागेश्री लता गोविंद (निर्माण ५) या उपक्रमात सहभागी असून प्रशिक्षणादरम्यान शाळेतील मुलींसंबंधित कार्यक्रमाची जबाबदारी ती घेते. यावर्षी प्रशिक्षणादरम्यान खेड्यांमधील मुले हुषार असली  तरीही माहितीच्या अभावी पुढचे मार्ग स्पष्ट होत नसल्याचे बागेश्रीला जाणवले.

One Billion Rising
जगभरात दरवर्षी सरासरी १ अब्ज स्त्रियांना शारीरिक हिंसेला सामोरे जावे लागते. ही समस्या लोकांपर्यंत पोचवण्यासाठी आणि स्त्रियांच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्याच्या प्रेरणेतून 1 billion rising ही चळवळ सुरू झाली. दरवर्षी १४ फेब्रुवारीला जगातील विविध भागांमध्ये मोर्चे काढले जातात, पथनाट्य व stage shows केले जातात, मूकनिषेध नोंदवले जातात. यावर्षी पुण्यात झालेल्या मोर्चात बागेश्री सहभागी झाली होती. या रॅलीला विविध वयोगटातील आणि क्षेत्रातील स्त्रीपुरुष, अबालवृद्ध, तरुण, तृतीयपंथी अशा सर्वांनीच उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. या २ तासात सर्वांनीच एका भयसंकोचमुक्त, स्त्री-पुरूष समानतेच्या  वातावरणाचा अनुभव घेतल्याचे  बागेश्रीने सांगितले.

स्त्रोत- बागेश्री लता गोविंद, bageshree.kat@gmail.com


जळगाव परिसरातील सामाजिक प्रश्नांवर काम करण्यासाठी अद्वैत दंडवते व सहकाऱ्यांची वर्धिष्णू !

अद्वैत दंडवते, सुशील जोशी (दोघेही निर्माण ४), अद्वैतची पत्नी प्रणाली व त्यांच्या ४ अन्य सहकाऱ्यांनी जळगाव परिसरातील सामाजिक प्रश्नांवर उपाययोजना करण्याचे उद्दिष्ट समोर ठेवून Vardhishnu - Social Research & Development Society ही सामाजिक संस्था सुरू केली आहे. केवळ देणगी/दान या मार्गांचा उपयोग न करता प्रश्नांचा सखोल अभ्यास करून प्रश्न समूळ सोडवण्यासाठी त्यांवर नेमके उपाय शोधण्यावर वर्धिष्णूचा भर राहणार आहे. ११ जुलै रोजी या संस्थेचे अधिकृत उद्घाटन खानदेशातील ज्येष्ठ कार्यकर्ते शेखर सोनाळकर, वासंती दिघे व डॉ. संग्राम पाटील यांच्या हस्ते होईल. दरम्यान वर्धिष्णूमध्ये जळगाव महानगरपालिकेसोबत काम करणाऱ्या कचरा कामगारांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करण्यास सुरुवात झाली आहे. अत्यंत कमी वेतनामध्ये काम करणाऱ्या या कामगारांचे आर्थिक पुनर्वसन व तरुण/बालकामगारांचे शैक्षणिक पुनर्वसन हे या उपक्रमाचे ध्येय असणार आहे. त्यांच्या वाटचालीसाठी वर्धिष्णूला शुभेच्छा !


स्त्रोत- अद्वैत दंडवते, adwaitdandwate@gmail.com   

निकेश इंगळेची CTARA साठी निवड

निकेश इंगळेची (निर्माण ४) आयआयटी. मुंबईच्या  CTARA (Centre for Technology Alternatives for Rural Areas) अभ्यासक्रमासाठी निवड झाली असून १२ जुलै पासून तो तेथे रुजू होणार आहे. CTARA हे ग्रामीण भागातील प्रश्न सोडविण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा कसा वापर होऊ शकेल ह्याबद्दल शिक्षण देणारे एक चांगले केंद्र मानले जाते. याआधी निर्माणचे यतीन दिवाकर, कल्याण टांकसाळे व निखिलेश बागडे ह्यांनीदेखील हा अभ्यासक्रम पूर्ण केला आहे. 
            निकेश हा मूळचा इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर असून यापूर्वी तो बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत पाणीपुरवठा विभागात नोकरी करीत होता. निकेशला पुढील शिक्षणासाठी शुभेच्छा!
अधिक माहितीसाठी पाहा http://www.ctara.iitb.ac.in/


स्रोत निकेश इंगळे, inikesh009@gmail.com

आरती गोरवाडकर धानोरा ग्रामीण रुग्णालयात रुजू

आरती गोरवाडकर (निर्माण ४) धानोरा (जिल्हा- गडचिरोली) येथील ग्रामीण रुग्णालयात वैद्यकीय अधिकारी म्हणून रुजू झाली आहे. एम.बी.बी.एस. झाल्यावर सर्व सरकारी कॉलेजेस मधून बाहेर पडणाऱ्या डॉक्टर्सनी एक वर्ष वैद्यकीय अधिकारी म्हणून सेवा देणे अनिवार्य असते. यातले ३ महिने आरतीने हरसूल (जिल्हा- नाशिक, तालुका- त्र्यम्बक) येथील ग्रामीण रुग्णालयात सेवा दिली होती. नाशिकच्या आदिवासी भागातील हरसूल येथील अनुभवाचा फायदा तिला गडचिरोलीच्या आदिवासी भागात सेवा देताना नक्कीच होईल.


स्त्रोत- आरती गोरवाडकर, aarti520g@gmail.com

गोपाल महाजन आणि अजय होले यांचा प्रगती अभियान व पाणी पंचायत सोबत एकत्र प्रवास सुरू

ग्रामीण रोजगार आणि प्रशासन या क्षेत्रात काम करण्याच्या दृष्टीने गोपाल महाजनने (निर्माण १) ‘प्रगती अभियान’सोबत आपला प्रवास पुन्हा सुरू केला आहे. वेगवेगळ्या राज्यांमधील रोजगार हमी योजनेची अंमलबजावणी कशी आहे? ग्रामपंचायत आणि ब्लॉक पातळीवरील सर्वोत्तम कार्यपद्धती कोणत्या? रोजगार हमीद्वारे ग्रामपंचायतींचे किती सक्षमीकरण होते? वितरण प्रणालीमध्ये सुधारणा कशा करता येतील? रोजगार हमीचे खाते आधार कार्डासोबत जोडण्याचा झारखंडमध्ये जो प्रयोग होत आहे त्यामुळे मजुरीच्या वितरणावर सकारात्मक परिणाम होतो का? इ. प्रश्नांवर ११ राज्यांमधील ७२ संस्था मिळून बनलेले National Consortium of Civil Society Organizations on NREGA संशोधन करणार असून यात गोपाल प्रगती अभियानमार्फत Research Assistant म्हणून काम करेल.
याशिवाय धुळे जिल्ह्यातील साधारणपणे ५५० ग्रामपंचायतींसोबत रोजगार हमी योजनेच्या social audit च्या येऊ घातलेल्या प्रकल्पात गोपाल प्रगती अभियानतर्फे सहभागी होणार आहे. Social audit चे नियोजन, पथदर्शी प्रयोग व मंत्रालयातील आढावा बैठकी इ. प्रक्रियांसोबत गोपाल एक वर्षभर जोडलेला असून त्याला या अनुभवाचा धुळ्यात नक्कीच फायदा होईल.
गोपाल सोबतच अजय होले (निर्माण ४) यानेही प्रगती अभियान सोबत काम सुरू केले आहे. ४०-५० गावांच्या कार्यक्षेत्रातील ५-६ गावे निवडून तेथे पाणलोटाचे नियोजन करणे, रोजगार हमी योजनेतून ही कामे केली तर त्याचा होणारा परिणाम तपासणे ही अजयची प्रमुख जबाबदारी असणार असून धुळे जिल्ह्याच्या social audit मध्येही त्याचा सहभाग असेल.
याबरोबरच पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तुलुक्यातल्या पंचक्रोशीत (पाच गावांत) पाणलोट क्षेत्राचा विकास करण्यासाठी अर्थसहाय्य व संशोधनाचे प्रस्ताव लिहिण्यासाठी गोपाल आणि अजय पाणी-पंचायत सोबत काम करणार आहेत. दोघांनाही त्यांच्या पुढील प्रवासासाठी शुभेच्छा !
प्रगती अभियानबद्दल अधिक माहितीसाठी: http://www.pragatiabhiyan.org/
पाणी-पंचायतबद्दल अधिक माहितीसाठी: http://panipanchayat.org/

स्त्रोत- गोपाल महाजन, mahagopsu@gmail.com
अजय होले, ajayhole1@gmail.com

अद्वैता वर्तक पाबळ विज्ञान आश्रमात रुजू

अद्वैता वर्तकने (निर्माण ५) नुकतेच ३ जून पासून विज्ञान आश्रम पाबळ येथे प्रोग्राम मनेजर / कोऑर्डीनेटर म्हणून कार्यभाग स्वीकारला. अद्वैता ही कला शाखेची पदवीधर असून ह्यापूर्वी ती कॅप जेमिनी ह्या कंपनीत काम करीत होती.
            विज्ञान आश्रम ही नई तालीम पद्धतीने चालणारी तरुणांसाठीची शक्षणिक संस्था असून फूड टेक्नोलोजी, गोपालन, शेती, वेल्डिंग, कॉम्प्युटर्स इत्यादी अनेक कौशल्ये येथे तरुणांना शिकविली जातात व उद्योजकतेसाठी त्यांना तयार केले जाते. तसेच विज्ञान आश्रम विविध शाळांमधूनही आय.बी.टी. (Introduction to basic technology) हा सरकारमान्य कार्यक्रम राबविते. ह्या कार्यक्रमांतर्गत शाळेतील ८वी, ९वी व १०वी ह्या वर्गातील मुलांसाठी वरील कौशल्ये शिकविणारे वर्ग घेतले जातात. ह्या आय.बी.टी. प्रोग्राम्सचे सर्व समन्वयन, डॉक्युमेंटेशन व मूल्यमापनाचे काम अद्वैता सध्या बघत आहे. तसेच विज्ञान आश्रमाच्या अंतर्गत मासिकाचेदेखील काम ती करणार आहे. तिला तिच्या पुढील कामासाठी शुभेच्छा !
आय.बी.टी. बद्दल अधिक माहितीसाठी पाहा - http://www.vigyanashram.com/Inner/InnerPages/RDES_IBT.aspx



स्रोत  अद्वैता वर्तक  adwaita289@gmail.com

सायली वाळकेचे MLD trust मार्फत ठाणे जिल्हयातील आदिवासींसोबत काम सुरू

        ठाणे जिल्ह्यातील विक्रमगढ व पालघर तालुक्यात आरोग्य, तसेच सेंद्रीय शेती व रोजगार इ. मार्फत आदिवासींच्या विकासासाठी कार्यरत असणाऱ्या MLD Trust सोबत सायली वाळकेने (निर्माण ५) काम सुरू केले आहे. Advertizing मध्ये पदवीचे आणि Strategy design मध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेली सायली संस्थेच्या बाह्यसंपर्काची (लाभार्थी, देणगीदार व इतर संस्थांसोबत) जबाबदारी सांभाळणार आहे. यासोबतच ती कातकरी व वारली आदिवासींच्या बचतगटांचे काम शाश्वत कसे बनवता येईल, बाह्यसाधनांवर अवलंबून न राहता त्यांच्या रोजगाराच्या संधी कशा निर्माण होऊ शकतील इ. प्रश्नांवरदेखील काम करणार आहे.  MLD Trust सोबत निर्माणचे ज्येष्ठ मार्गदर्शक श्री. सुनील चव्हाण आधीच संलग्न असल्यामुळे त्यांच्या अनुभवाचा सायलीला नक्कीच फायदा होईल. आदिवासींसोबत काम करता करता आपले शिक्षण व विकास व्हावा यासाठी सायलीला शुभेच्छा !
MLD Trust बद्दल अधिक माहितीसाठी: http://mldtrust.org/home.aspx  

स्त्रोत- सायली वाळके, walkesayli1986@gmail.com

कचऱ्याचा प्रश्न समजून घेण्यासाठी इथे भेट द्या...

कचरा कोंडी... कचरा कामगार व कचरा व्यवस्थापन यांच्या समस्यांवर प्रकाश टाकणारा माहितीपट पाहिला आणि याबाबत अधिक जाणून घेण्याच्या इच्छेने मृण्मयी उनावणे (निर्माण ५) हिने ‘SWACH’ या कचरा व्यवस्थापनावर काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थेला, तसेच मोशी येथील कचरा डेपोला भेट दिली.
SWACH (Solid WAste Collecting and Handling) ही संस्था पुण्यामध्ये कचरा प्रश्नावर काम करते. घरोघरी जाऊन कचरा जमा करणे, त्यातील जैव-विघटनशील व अविघटनशील कचरा वेगळा करणे, जैव-विघटनशील कचऱ्यापासून गांडूळ खत बनवणे, eWaste वेगळे गोळा करून त्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावणे, कचरा कामगारांच्या समस्यांवर प्रकाश टाकून त्या सोडवण्यासाठी प्रयत्न करणे अशी विविध कामे संस्थेतर्फे पुणे महानगरपालिकेच्या सहकार्याने केली जातात.
पिंपरी-चिंचवड पासून जेमतेम अर्ध्या तासावर असलेल्या मोशी येथील कचरा डेपोमध्ये सुरुवातीलाच बाग पाहणे हा एक सुखद धक्का असल्याचे मृण्मयीने सांगितले. डेपोमध्ये शेवटपर्यंत असलेला डांबरी रस्ता, प्लास्टिक रिसायकलिंग प्रकल्प, गांडूळखत प्रकल्प, तसेच कचऱ्यामुळे निर्माण होणारा मिथेन वायू योग्य पद्धतीने हवेत सोडवण्यासाठी केलेली रचना इ. वैशिष्ट्यांमुळे कचरा डेपोचे जे चित्र डोक्यात होते त्याहून वेगळेच चित्र तिला पहायला मिळाले. मात्र याच वेळी हा कचरा वेगळा करताना स्त्रियांना होणारा त्रास पाहून हा कचरा घरोघरीच वेगळा करण्याचे महत्त्व तिला जाणवले.


आपण आपल्या घरी ओला व सुका कचरा वेगळा करतो का?

SWACH बद्दल अधिक माहितीसाठी: http://www.swachcoop.com/
स्त्रोत- मृण्मयी उनावणे, mrunmayeeunawane@gmail.com

अश्विनी येर्लेकरची नागपूरच्या ‘मैत्री’ संस्थेला भेट

नागपूरमधील मैत्रीसंस्था व्यसनमुक्ती व पुनर्वसनाचे काम गेली काही वर्षे करीत आहे. श्री. रवी पाध्ये ह्यांनी सुरु केलेली ही संस्था त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील व्यसनमुक्तीने प्रेरित होऊन आकाराला आली आहे. संस्थेतील कामाची पद्धत, विचार, उपचार इत्यादी सर्व गोष्टी ह्या पुण्यातील मुक्तांगण संस्थेसाराखेच आहेत. श्री. पाध्ये हे मुक्तांगण मध्ये उपचार घेत असल्यापासून त्यांची आणि मुक्तांगणची नाळ जुळली आहे.       
            अश्विनी येर्लेकरने (निर्माण ५) मागील महिन्यात मैत्री संस्थेला भेट देली. व्यसनमुक्तीच्या विषयावर काम करण्याचा अश्विनीचा मानस आहे.
अधिक माहितीसाठी पाहा - http://www.maitreedc.org/
स्रोत अश्विनी येर्लेकर ashwini.yerlekar@gmail.com

गर्भाशयं काढताय??.. जरा थांबा !..


स्त्री कोणतीही तक्रार घेऊन गेली की तिला सर्रास गर्भाशय काढण्याचा सल्ला दिला जातो. अगदी पद्धतशीरपणे तिला पटवून दिलं जातं – जसं आपण नखे काढतो, केस कापतो तसंच पिशवीचं पण. मुलं झालेत तर कशाला त्रास सहन करायचा, टाक काढून! गर्भाशय काढलेल्यात सगळयात कमी (माहित असलेलं) वय – १८ वर्षे!


येरळा प्रोजेक्ट सोसायटी ही N.G.O.१९९८ पासून जालिहाळ येथे कार्यरत आहे. सांगलीपासून १४० किमी. अंतरावर असणाऱ्या जत तालुक्यातील जालिहाळ येथे आजूबाजूच्या २२ गावांमध्ये ग्रामविकासाचं काम ही संस्था अत्यंत उत्कृष्ठ पद्धतीने करत आहे. सांगली जिल्ह्याचा विद्रुप असा हा महाराष्ट्र आणि कर्नाटक मधला दुष्काळी सीमाभाग, नेहमीच दुर्लक्षित आणि हेटाळणी झालेला. पण संस्थेने मात्र इथे अगदी अमूलाग्र परिवर्तन घडवून आणलेय. यापूर्वी निर्माण समुदायातील अनेकांनी इथे भेटही दिलीये. संस्थेच्या कम्युनिटी रेडिओचं उद्घाटन नायनांनीच केलंय.
त्यांना कांही दिवसांपूर्वी लक्षात आलं की या भागात महिलांचं गर्भाशय काढण्याचं प्रमाण खूप जास्त आहे. त्याकरिता येरळाच्या श्री. राजा देशपांडे यांनी अमृतला निर्माणकडून या समस्येवर काही करता यईल का याबद्दल विचारणा केली. म्हणून मग आम्ही जाऊन त्यांना भेटलो. त्यांच्यासोबत बोलण्यातून ज्या गोष्टी कळाल्या त्या प्रचंड धक्कादायक होत्या.
·       ही समस्या खूप दिवसांपासून आहे. स्त्री कोणतीही तक्रार घेऊन गेली की तिला सर्रास गर्भाशय काढण्याचा सल्ला दिला जातो.
·       अगदी पद्धतशीरपणे तिला पटवून दिलं जातं – जसं आपण नखे काढतो, केस कापतो तसंच पिशवीचं पण. मुलं झालेत तर कशाला त्रास सहन करायचा, टाक काढून!
·       गर्भाशय काढलेल्यात सगळयात कमी (माहित असलेलं) वय – १८ वर्षे!
·       कोणतीच कागदपत्रे वगैरे कुणाकडं फारशी दिली जात नाहीत.
·       प्रत्यक्ष येरळाच्या स्टाफच्या घरातल्यांचीही गर्भाशयं काढली गेलीयेत.
·       गावांमध्ये यासाठीची रॅकेट्स कार्यरत असावीत.
·       जवळपास सर्व ऑपरेशन्स जत किंवा सांगलीतील खाजगी डॉक्टरांकडे होताहेत.
या सगळ्या गोष्टी खूपच भयंकर होत्या. आम्ही विचारलं, प्रमाण किती आहे? त्यावर म्हणाले नक्की आकडे सांगता येणार नाहीत पण प्रत्येक घरात महिला सापडतीलच! समस्या तर फारच गंभीर होती. मग यावर तोडगा काय आणि कसा काढायचा?
आम्ही विचार करायला सुरुवात केली. समस्येला हात घालण्यापूर्वी ती वेगवेगळ्या अंगानी समजून घेणं गरजेचं होतं. तसंच उपाय देण्यासाठी आपल्याकडं काय काय साधनं (Resources) उपलब्ध आहेत हे पहाणं गरजेचं होतं. आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे जो काही उपाय द्यायचा होता तो शाश्वत असा द्यायचा होता. त्यासाठी समस्येला शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीरपणे हात घालायचा असं ठरवलं.
याबाबत चर्चा करताना लक्षात आलं –
·       २२ गावांमध्ये प्रत्येक गावातील लोकसंख्या सरासरी १००० ते २००० या दरम्यान होती.
·       तेथील आरोग्यसेवा ही मुख्यतः भोंदू डॉक्टरांच्या मार्फत पुरवली जातीये. ४ ते ५ गावांमध्ये कुठेतरी एखादा BAMS किंवा BHMS डॉक्टर आहे.
·       आजूबाजूला २ प्राथमिक आरोग्य केंद्र आहेत. पण दोन्हीही अकार्यक्षम आहेत.
·       जालिहाळपासून २० किमी अंतरावर कर्नाटकमधील विजापूर या जिल्ह्याच्या ठिकाणी २ मेडिकल कॉलेजेस आहेत. एक ‘अल् आमिन’ आणि दुसरं ‘B.L.D.’ दोन्ही संस्थांचा लौकीक खूपच चांगला आहे.
·       येरळाचं स्वतःचं आरोग्य केंद्र आहे पण ते गेल्या दीड वर्षांपासून डॉक्टर नसल्यामुळे बंद आहे.
·       २२ मधील प्रत्येक गावात येरळाच्या आरोग्यसेविका कार्यरत आहेत. ज्यांनी शासनाच्या RCH II कार्यक्रमात काम केलं आहे.
आता कामाला सुरुवात कुठुन करायची? समस्येला शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीरपणे हात घालायचा होता. आणि त्यासाठी नायना आणि अम्मांनी शिकविल्याप्रमाणे सुरुवात ही मोजमापाने करायचं ठरविलं. हातामध्ये कोणतीही आकडेवारी नव्हती. त्यामुळे समस्येचा अभ्यास करायचा आणि समस्या मोजायची ठरवलं. २२ गावांमध्ये ज्या आरोग्यसेविका आहेत, त्यांच्यामार्फत एक सर्वेक्षण करायचं. १५ ते ५० वर्षे वयोगटातील सर्वच महिलांचा सर्व्हे होईल.
सर्व्हेची काही मुख्य उद्दिष्ट्ये अशी आहेत –
१.      समस्येचं मोजमाप – समस्येची तीव्रता आणि व्यापकता समजून घेणे. गर्भाशय काढण्याचं प्रमाण नेमकं किती आहे हे जाणून घेणे.
२.      गर्भाशय काढण्याची नक्की कारणे काय आहेत हे जाणून घेणे.
३.      गर्भाशय काढण्यामुळे ज्या नवीन आरोग्यविषयक समस्या उत्पन्न होतात त्यांचं प्रमाण जाणून घेणे.
४.      या सगळ्यांचा महिलांवर किंवा त्यांच्या कुटुंबांवर आर्थिक ताण किती पडतो हे जाणून घेणे.
५.      हे ऑपरेशन्स कोणत्या ठिकाणी होताहेत ते जाणून घेणे.
६.      अनावश्यक गर्भाशय काढण्याचा कोणत्या शासकीय योजनेशी वगैरे काही संबंध आहे का ते जाणून घेणे.
असा अभ्यास यापूर्वी कुठे झालाय का हे शोधण्यासाठी Googleला विचारुन पाहिलं. फारसं काही दिसलं नाही. आंध्रप्रदेश आणि गुजरात मध्ये काही सर्व्हे झालेत. यामध्ये एक गोष्ट वाचण्यात आली. आंध्रप्रदेशमध्ये राष्ट्रीय स्वास्थ्य बीमा योजना (RSBY)’ अंतर्गत २००९ आणि २०१० दरम्यान गर्भाशय काढण्याचा प्रकार प्रचंड मोठ्या प्रमाणात सुरु होता. त्या काळात एक विनोद फिरत होता. काही दिवसांत कुणितरी RTI च्या अंतर्गत माहिती विचारेल की छत्तीसगड मधील गर्भाशय असणाऱ्या महिला किती शिल्लक आहेत?इतकी भयंकर परिस्थिती होती तिकडे! म्हणून हे एखाद्या योजनेअंतर्गत केलं जातंय का हेदेखील पाहणं गरजेचं होतं. तसंच काही महिला स्वतःहूनच पिशवी काढण्याचा आग्रह करतात असंही लक्षात आलं. त्याचासुद्धा अभ्यास यातून केला जाईल .
अभ्यासाची कार्यपद्धती ठरवली. सर्वेक्षण करण्यासाठीची प्रश्ऩावली तयार केली जी अगदी ‘होय’ किंवा ‘नाही’ या स्वरूपाची किंवा योग्य तो पर्याय टीक करता येण्यासारखी आहे जणेकरुन आरोग्यसेविकांना फार माहिती स्वतःहून भरावी लागणार नाही. आरोग्यसेविकांना सर्व्हे कसा करायचा आणि प्रश्ऩावली कशी भरायची याचं प्रशिक्षण द्यायचं आणि सर्व्हे सुरु करायचा. सर्व्हेनंतर त्याचे निष्कर्ष जसे निघतील तशा प्रकारचे उपाय शोधयचे असं ठरलं. अम्मा व आनंदकडून  याबाबत मार्गदर्शन घेतलं. अम्मांनी सर्व्हे आम्हाला स्वतःला करायला सुचविलं होतं. पण १४० किमी अंतर ही खूप मोठी अडचण होती. त्यामुळे ते शक्य नव्हतं. त्यामुळे कार्यपद्धती व प्रश्ऩावलीमध्ये आवश्यक ते बदल केले.
५ मे ला सर्व २२ आरोग्यसेविकांना जालिहाळला एकत्र बोलाविलं. आम्ही म्हणजे अनिकेत, पांडुरंग, नीलजा, ऋचा, लीना, अमृता आणि मी असे गेलो. देशपांडे काकाही होतेच. सुरूवातीला महिलांना आपल्या जननेंद्रियांची रचना, कार्य, मासिक पाळी, गर्भाशय आणि अंडाशयाचे महत्व ppt द्वारे समजावून सांगितले. गर्भाशय काढण्याचे दुःष्परिणाम, ते कोणत्या आजारांमध्ये काढावे लागते आणि कोणत्या आजारांमध्ये काढावे लागत नाही हेसुद्धा पटवून सांगितले. तसंच त्रास होवू लागला तर काय करावं याबद्दल सांगितलं. या समस्येवर आपल्याला कसं काम करायचं आहे व त्यात त्यांची भूमिका किती महत्वाची आहे याची कल्पना दिली. त्यांना प्रश्ऩावली दाखवली. त्यातली प्रत्येक संज्ञा समजावून सांगितली. त्या प्रचंड उत्साही आणि उत्सुक आहेत. त्यातल्या बऱ्याचजणी शोधग्रामला येवून गेलेल्या आहेत. आणि त्यांनी यापूर्वी संस्थेचे बरेच सर्व्हे केलेले आहेत. त्यांच्यासोबत बोलताना सहज विचारल्यानंतर कळालं की, त्यांच्यापैकी २२ मधल्या १० जणींची गर्भाशयं काढली हाती! म्हणजे ४५% ! सगळ्या ४० वर्षांच्या आतल्या होत्या. हा आणखी एक मोठा धक्का होता. आणि त्यांच्या मते गावातील महिलांमधील प्रमाण तर ७०% पर्यंत होतं!
त्यावेळी २ महिला आल्या होत्या ज्या गर्भाशय काढून घेण्यासाठी जाणार होत्या पण आरोग्यसेविकांनी त्यांना थांबवून तिकडे आणलं होतं. एक २२ तर दुसरी ३७ वर्षांची. तक्रार फक्त पोटात दुखणे आणि अंगावरुन जाणे. त्यांना थांबायला सांगितलं. अशांकरिता काय करता येईल यावर आम्ही विचार करत होतो. त्याचवेळी त्यांचं आरोग्यकेंद्र पाहिलं. खुप वाईट वाटलं. इतका छान सेट् अप असूनही फक्त डॉक्टर नसल्यामुळं ते बंद होतं.
समस्येवर अभ्यास केल्यानंतर आणि सांगलीचे ज्येष्ठ स्त्रीरोगतज्ञ डॉ.एम.पी.पाटील सर, डॉ.व्होरा सर, आनंद, अमृत, देशपांडे काका यांच्यासोबत चर्चा केल्यानंतर आणि अम्मांच्याकडून मार्गदर्शन घेतल्यानंतर या निष्कर्षापर्यंत आलो की ही समस्या अगदी पूर्वीपासून अस्तित्वात आहे. आणि त्यावर दोन गोष्टी तोडगा म्हणून करता येवू शकतात आणि त्या करायच्या ठरल्या.
१.      जनजागृती: हाच सगळ्यात जास्त परिणामकारक उपाय असू शकतो. त्याकरिता वेगवेगळे मार्ग वापरले जातील. जसं ppt सादरीकरण, पथनाट्य इ. करता येईल. आणि जागृतीकरिता सगळ्यात परिणामकारक माध्यम म्हणजे येरळावाणी’ कम्युनिटी रेडिओ! त्याद्वारे जास्तीत जास्त प्रबोधन करत रहायचं. आरोग्यसेविकांनीही सर्व्हे करताना समुपदेशन व मार्गदर्शन करायचं.
२.      आरोग्यसेवा: फक्त चुकीचं काय आहे ते सांगून थांबून चालणार नव्हतं. पर्याय देणं गरजेचं होतं. आणि तो शाश्वत असा देणं जास्त महत्वाचं होतं. त्यासाठी ठरविलं की ठराविक अंतरानं जालिहाळमध्ये स्त्रीरोग ओपीडी चालवायची. ज्या महिलांना ॲडमिट करुन उपचार देण्याची गरज आहे किंवा ऑपरेशनची गरज आहे अशांना संस्थेमार्फत तिथून जवळ असणाऱ्या ‘अल् आमिन’ आणि ‘B.L.D.’ या २ मेडिकल कॉलेजेसना पाठवायचं. संस्थेमार्फत त्यांना योग्य उपचार आणि सवलत मिळवून देण्याचा प्रयत्न करायचा.
आता याकरिता स्त्रीरोगतज्ञ लागणार होते. आणि त्यासाठी अगदी योग्य व्यक्ती आम्हाला मिळाली. डॉ. एम.पी.पाटील सर. प्रचंड अनुभवी, ज्येष्ठ आणि तरीही उत्साही. सरांचं नेटवर्कसुद्धा खुप मोठं! सरांनी एक ते दीड महिन्याच्या अंतराने २ स्त्रीरोगतज्ञ आणि आम्ही २ MBBS ग्रॅड्जुएट्स असे मिळून ओपीडी चालवू असं ठरविलं. ‘अल् आमिन’च्या विभागप्रमुखांसोबत संपर्कही साधून तिकडूनही डॉक्टर्सना पाठविण्याची विनंती केली.
पाटील सरांसोबत मुकुंद व अनिकेत
त्याप्रमाणे २६ मे रोजी एम.पी.पाटील सर, त्यांचे सहकारी डॉ.शरद कारे सर, अनिकेत आणि मी असे ४ डॉक्टर्स आणि येरळाचा स्टाफ असे मिळून जालिहाळच्या आरोग्य केंद्रात ओपीडी चालविली. प्रतिसाद खूप चांगला असा मिळाला नाही आणि त्याला तशी कारणेही होती. पण पहिलीच वेळ असल्याने ठीक होतं. त्यातल्या २ महिलांना पुढील उपचारासाठी पाठविलं. पुढची ओपीडी ६ जूलै ला आहे. त्याची जाहिरात ऐकुन लोक संस्थेला फोन विचारू लागले की इतर आजारांसाठी काही करताय का? म्हणून मग यावेळी इतर आजारांचीही ओपीडी चालवणार आहोत.
आता जुलैमध्ये जालिहाळ गावात ‘Pilot Basis’ वर सर्व्हे होणार आहे. त्याचा ‘Data Analysis’ करुन जसे निष्कर्ष निघतील व अनुभव येतील त्यानुसार इतर गावांमध्ये सर्व्हे होईल. ‘Data Storage and Analysis’ करिता ‘Database Management’ चा जो प्रोग्रॅम लागणार आहे तो नुकतंच वालचंदमधून इंजिनिअर झालेल्या निलजा (निर्माण ४) व ऋचा (निर्माण ५) या तयार करणार आहेत. आता सर्व्हे पूर्ण होण्याची वाट बघतोय.
यावर काम करताना मात्र खुप मजा आली आणि येतीये. काम करताना सर्चमध्ये झालेल्या ‘Health Camps चा आणि ३ वर्षांपूर्वी केलेल्या ‘Tobacco Survey’चा खूप उपयोग झाला. आणि एक गोष्ट मात्र जाणवली की आपल्या शिक्षणाचा, आत्मसात केलेल्या ज्ञानाचा आणि कौशल्यांचा उपयोग करुन जेंव्हा एखाद्या समस्येवर काम करतो तेंव्हा काम करायला खूप मजा येते आणि समाधानही मिळतं. याबाबत कांही सूचना किंवा मार्गदर्शन मिळाले तर आनंदच होईल.

डॉ. मुकुंद जाधव, dr.mbjadhav@gmail.com