सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Wednesday, 13 February 2013

सीमोल्लंघन, जानेवारी २०१३


वटवृक्षाच्या सावलीत...



ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक आणि सर्वोदयी व रचनात्मक कार्याला वाहून घेतलेले निष्ठावान अर्थतज्ञ प्रा. ठाकूरदास बंग (पिताजी) यांचे २७ जानेवारी, २०१३ रोजी वृद्धापकाळाने निधन झाले. पिताजी ९५ वर्षांचे होते.
गरीब वडिलांच्या संसारासाठी सुवर्णपदके विकून टाकणारे पिताजी, आय.सी.एस. वा बॅरिस्टर होण्याची योग्यता व संधी असताना राष्ट्रीय विचारांच्या कॉलेजात प्राध्यापकी करणारे पिताजी, बेचाळीसच्या भारावलेल्या वातावरणात ‘करो या मरो’च्या हाकेला साद देऊन आंदोलनात सहभागी होणारे पिताजी, आंदोलनात २ वर्षे आनंदाने सक्तमजुरी भोगणारे पिताजी, तुरुंगातून सुटून आल्यानंतर गांधीजींचे “अर्थशास्त्र सीखना है तो अमरिका के बजाय भारत के देहातों में जाओ” एवढे एक वाक्य ऐकून ओहायो विद्यापीठातील प्रवेश नाकारून वर्ध्याजवळच्या बरबडी व नंतर महाकाळ या खेड्यात राहणारे पिताजी, ग्रामीण अर्थशास्त्र समजून घेण्यासाठी रोज शेतीत राबून त्यानंतर वर्ध्याच्या कॉलेजात अर्थशास्त्र शिकवणारे पिताजी, त्रेपन्न साली विनोबांच्या आवाहनाला प्रतिसाद देऊन प्राध्यापकी सोडणारे व त्यानंतर भूदानयज्ञ व सर्वोदय कार्यासाठी ‘जीवनदान’ देणारे पिताजी, भूदान यज्ञाच्या निमित्ताने उभा भारत चालत व रेल्वेच्या तृतीय श्रेणी डब्यातून पालथा घालणारे पिताजी, बिहार आंदोलन व संपूर्ण क्रांती आंदोलनात जे.पीं.चा डावा हात असणारे पिताजी, आणीबाणीच्या काळात आपल्याच देशात पुन्हा तुरुंगवास भोगणारे पिताजी, गुलामीच्या काळात गांधीजींच्या फोटोला फ्रेम करून केवळ सहा आण्यात लग्न करणारे पिताजी, तीन कपड्यांचे जोड व चरखा एवढी ज्यांची संपत्ती, ज्यांच्या नावावर ना घर ना जमीन, स्वातंत्र्य सैनिकाचा ताम्रपटही ज्यांनी स्वीकारला नाही, पुरस्कारांची सर्व रक्कम ज्यांनी सामाजिक संस्थांना दिली असे पिताजी आज आपल्यात नाहीत. मात्र त्यांच्या संस्कारांचा वटवृक्ष आपल्याला शांतपणे सावली देत आहे. या वटवृक्षाच्या पारंब्या होण्याचे भाग्य आपल्याला लाभले आहे. आपली मुळे जमिनीत खोल रुजवून घेऊया!

वटवृक्ष वाढतो आहे: निर्माण-५ चे पहिले शिबीर संपन्न



निर्माण-५ शिबीरमालिकेतील युवांचे पहिले शिबीर २९ डिसेंबर ते ६ जानेवारीदरम्यान यशस्वीरित्या पार पडले. प्रायोगिक तत्वावर या वेळी शिबीरे दोन गटांमध्ये घेण्यात येत आहेत. त्यातील पहिल्या गटाच्या या पहिल्या शिबिरात महाराष्ट्राच्या विविध जिल्ह्यांतून ५९ अवैद्यकीय तरुण-तरुणी सहभागी झाले होते.
‘तारुण्यभान ते समाजभान आणि समाजभान ते सृष्टीभान’ या सूत्राला मध्यवर्ती ठेवून शिबीर झाले. शिबिरात डॉ. राणी बंग (अम्मा), ज्ञानेश्वरभाऊ व राजेंद्रभाऊ यांनी शारीरिक, मानसिक व सामाजिक पातळीवरील तारुण्यभान हा विषय घेतला. व्यंकटेश अय्यर व अतुल गायकवाड यांनी ‘स्व’ची मानसिक व वैचारिक पातळीवर ओळख होण्यासाठी काही स्वाध्याय घेतले.
 डॉ. अभय बंग (नायना) यांनी सध्या जगभर होत असणारे विविध उठाव व त्याद्वारे होणारे सत्ता किंवा सामजिक परिवर्तन याबद्दल मांडणी केली. दिल्लीमध्ये बलात्काराच्या निषेधात तरुण-तरुणी रस्त्यावर आल्या, देशभरात मेणबत्ती घेऊन अनेकजण रस्त्यावर उतरले; याने नेमक परिवर्तन होते का? काय होते? यावर स्वाध्यायाच्या मदतीने मार्गदर्शन करण्यात आले. समाजाची ओळख होण्यासाठी व स्व-विकासासाठी वाचन हे प्रभावी माध्यम आहे. म्हणून  श्री. नंदा खरे यांनी वाचन काय करावे? का करावे? या विषयाला धरुन सत्र घेतले. त्यात त्यांनी अनेक पुस्तकांची सारांश माहिती व वाचन सुरू करण्यासाठी  पुस्तकांची यादीदेखील दिली आहे.
निर्माणच्या शिबीरांतून समाजाप्रती जबाबदारी व त्यासाठी काहीतरी करण्याची इच्छा निर्माण होते. पण ‘हे कसे करणार?’ याला एक प्रमाणित तयार उत्तर नसते. या शोधास सगुण रुप देण्यासाठी काही जणांनी आपला प्रवास कथन केला. त्यामध्ये नायनांचे ‘सेवाग्राम ते शोधग्राम’ हे सत्र होते. त्याच बरोबर शरद अष्टेकर, गौरी चौधरी व सुजय काकरमठ यांनी देखील आपला प्रवास सर्वांसमोर मांडला.
निर्माणचे शिबीर शोधग्राम मध्ये होतात. सर्चच्या कामाबद्दल तुषारभाऊंनी सत्र घेतले. याद्वारे एखादी सामजिक संस्था सेवा, संशोधन व संघर्ष हे सूत्र हाती घेऊन कसे कार्य करू शकते याची ओळख सर्वांना झाली.
शिबिरात पर्यावरणाच्या प्रश्नावर विशेष विचार झाला. An Inconvenient Truth Story of Stuff या फिल्म्स व वेंकीची ‘जाहिरातींना बळी पडून अनावश्यक वस्तूंचा वापर’ या विषयावर मांडणी याआधारे पर्यावरणाला पूरक असे अनेक संकल्प शिबिरार्थ्यांनी आपल्या नियोजनात केले. चर्चेच्या पलीकडे जाऊन आपण प्रत्यक्ष काय करु शकतो- याचे सर्वांनी व्यक्तिगत, गट व सामजिक पातळीवर नियोजन सादरीकरण केले. ‘हम होंगे कामयाब’ गुणगुणत या शिबिराची समाप्ती व प्रत्यक्ष कामाची सुरुवात झाली. 

औरंगाबाद येथे MKCL तर्फे मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या प्रश्नावर काम करण्यासाठी बैठक


MKCL तर्फे दुष्काळाच्या प्रश्नावर उपाययोजना करण्याच्या दृष्टीने वेगवेगळ्या अंगाने प्रयत्न सुरु आहेत हे आपण जाणतोच. त्याच अंतर्गत आपल्या गावाच्या पाणी प्रश्नावर काम करण्यास इच्छुकांना फेलोशिप सुद्धा जाहीर करण्यात आल्यात. मराठवाड्यात दुष्काळाचा प्रश्न अधिक तीव्रतेने भेडसावत असल्याने तेथे विशेष प्रयत्न करण्याची गरज समोर येते. MKCL च्या सर्व रिजनल सेंटर्समार्फत वेगवेगळ्या ग्रामपंचायतींशी संवाद साधण्यात आला. त्यातून ज्या गावांनी/व्यक्तींनी काम करण्याची इच्छा दर्शविली, त्यांची एक बैठक २४ जानेवारी रोजी औरंगाबाद येथे आयोजित करण्यात आली. त्यामध्ये फेलोशिप घेण्यास इच्छुक युवकांचा देखील सहभाग होता.
बैठकीमध्ये सध्याची परिस्थिती, त्याची कारणे व त्यावर काम करण्याची दिशा अशा मूलभूत घटकांबद्दल  भूमिका बनवण्यात आली. त्यांनंतर श्री. विजय अण्णा बोराडे ह्यांनी त्यांच्या अनुभवातून ग्रामीण व शासकीय पातळीवर काय पाउले उचलण्याची गरज आहे ह्यावर मार्गदर्शन केले. तसेच श्री. कुमार शिराळकर ह्यांनी श्रम हे वेळेत मोजले जातातह्या कार्यासाठी श्रमदान करण्याची म्हणजेच वेळ देण्याची गरज आहेअसे मत मांडले. श्री. विवेक सावंत ह्यांनी पुढील कार्यक्रम व त्याची टाईमलाईन सांगून बैठकीचा समारोप केला.
ह्या बैठकीला निर्माणकडून सागर पाटील, प्रथमेश मुरकुटे, संतोष गावळे, जयश्री कलंत्री, चिंतामणी पवार, अद्वैत दंडवते, दीपक पाटील, सायली तामणे सहभागी झाले होते. या सर्वांची औरंगाबादच्या स्थानिक  गटातील निर्माणींशीदेखील भेट झाली.

संतोष गर्जेच्या कार्याला आनंदवन मित्रमंडळाच्या सहयोगातून मारुती कारची देणगी


निर्माण ४ चा संतोष गर्जे बीड मधील गेवराई येथे सहारा अनाथालय चालवत आहे हे आपल्याला माहिती आहेच. मुलांना शाळेत आणणे, सोडणे तसेच सामान ने-आण करणे ह्यासाठी त्याला अडचण जाणवत होती. त्यावर उपाय व त्याच्या कार्यास मदत म्हणून पुण्यातील अॅडव्होकेट श्री. व सौ. परळीकर ह्यांनी सहारा अनाथालयाला मारुती कारची देणगी दिली. हे जुळवून आणण्यात आंनदवन मित्रमंडळाचा  मोठा वाटा होता.
आनंदवन/सोमनाथ येथे श्रमसंस्कार शिबिरांत सहभागी झालेल्या किंवा समाजाबद्दल संवेदनशील असलेल्या लोकांचा एक गट, आनंदवन मित्रमंडळ, पुण्यात कार्यरत आहे. विविध सामाजिक कार्यांना आवश्यक संसाधने, वर्गणी, कपडे इ. जमा करून त्या संस्थांना आपापल्या परीने मदत करणे असे ह्या गटाच्या कामाचे स्वरूप आहे. मंडळाच्या ह्याच कार्यक्रमांतर्गत संतोष गर्जेला मारुती कार देण्यात आली.
पुण्यातील लोकांसाठी ह्या निमित्ताने मदत करण्याचा एक मोठा मार्ग निर्माण झाला आहे. आपल्या घरी असलेले जादा सामान, कपडे, भांडी, धान्य इत्यादी वस्तू दर रविवारी सकाळी ११ ते ७ ह्यावेळात पुण्यातील केसरीवाड्यात जमा करता येतात. ह्या वस्तू नंतर गरजेप्रमाणे विविध गरजू संस्थांना देण्यात येतात.  आनंदवन मित्रमंडळ बद्दल अधिक माहितीसाठी संपर्क साधा: संदीप बर्वे -  ९८६०३८७८२७ 

डॉ. तेजश्री शेलारचे गर्भाशयाच्या शस्त्रक्रिया शिबिरात महत्त्वाचे योगदान


मुंबईच्या ‘नायर’ शासकीय महाविद्यालयात ‘स्त्रीरोग आणि प्रसूतिशास्त्र’ या विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेणाऱ्या निर्माण ४ च्या तेजश्री शेलारने नुकत्याच सर्च येथे झालेल्या गर्भाशयाच्या शस्त्रक्रिया शिबिरात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या शिबिरात कोल्हापूर, सांगली व लोणंद येथून आलेल्या सर्जन्सनी गडचिरोलीच्या खेड्यांतून आलेल्या रुग्णांच्या ३८ गर्भाशयाच्या व ७ सर्वसामान्य शस्त्रक्रिया यशस्वीपणे पार पाडल्या. या सर्जन्सना शास्त्रक्रियेदरम्यान तेजश्रीची खूप मदत झाली व तेजश्रीलाही या शिबिराच्या निमित्ताने खूप शिकायला मिळाले.

गडचिरोलीसाठी बनत आहे Science and Technology Resource Center


विचार विनिमयासाठी आयोजित करण्यात आलेल्या कार्यशाळेत निर्माणींचा सहभाग

गोंडवाना विद्यापीठ (गडचिरोली), राजीव गांधी सायन्स अँड टेक्नोलॉजी कमिशन(महाराष्ट्र शासन), आय.आय.टी. पवई व वनविभाग (गडचिरोली) यांच्या वतीने १८-१९ जानेवारी रोजी गोंडवाना विद्यापीठात २ दिवसांची कार्यशाळा पार पडली. गडचिरोली जिल्ह्यासाठी Science and Technology Resource Center नव्याने बनणार असून विविध वनौपज वापरून अर्थार्जनाच्या पद्धती विकसित करणे व त्याचे गडचिरोली-चंद्रपूरच्या युवांना प्रशिक्षण देणे असे या केंद्राचे उद्दिष्ट असणार आहे. या केंद्राचे स्वरूप कसे असावे याबद्दल कार्यशाळेत विचार विनिमय करण्यात आला. राजीव गांधी सायन्स अँड टेक्नोलॉजी कमिशनचे संचालक डॉ. अनिल काकोडकर, गोंडवाना विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. आईंचवार, गडचिरोलीचे प्रमुख वनसंरक्षक श्री. रेड्डी, आय.आय.टी. पवईचे प्रा. मिलिंद सोहनी व प्रा. ए. जी. राव, आय.आय.टी. दिल्लीचे प्रा. रवी, Visvesvaraya National Institute of Technology चे प्रा. दिलीप पेशवे, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्राच्या तंत्रज्ञान हस्तांतरण शाखेच्या सौ. स्मिता मुळे व श्री. अजित पाटणकर यांच्यासोबतच गडचिरोलीतील स्वयंसेवी संस्था ‘आम्ही आमच्या आरोग्यासाठी’ चे डॉ. सतीश गोगुलवार व सर्चचे डॉ. अभय बंग (नायना) इ. मान्यवरांनी कार्यशाळेत आपले विचार मांडले. या कार्यशाळेसाठी निर्माणी अमृत बंग, अश्विन पावडे, मयूर सरोदे व निखिल जोशी यांच्यासोबतच निर्माणचे मार्गदर्शक श्री. सुनील चव्हाण उपस्थित राहिले.
या केंद्राला अजून कोणतेही मूर्त स्वरूप नाही. या केंद्रातील संशोधन/कृती कार्यक्रम लोकांच्या गरजा केंद्रस्थानी ठेवून पुढे नेण्यासाठी निर्माणींना कसे योगदान देता येईल यादृष्टीने कार्यशाळेच्या निमित्ताने विचार सुरू झाला आहे. 

रेखा देवकुळेच्या गावात निर्माण गटाच्या मदतीने सार्वजनिक स्वच्छता शिबीर


सोलापूरच्या निर्माण गटाने नुकतेच जिल्ह्यातल्या दारफळ या गावामध्ये एक शिबीर घेतले. बी. बी. दारफळ हे गाव सोलापूरपासून २५ किमी अंतरावर आहे. गावामध्ये मुख्यतः सार्वजनिक स्वच्छता, शौचालयांची व्यवस्थेविषयी प्रश्न आहेत. यासोबतच गावामध्ये राहणाऱ्या युवकांना वेगवेगळे सामाजिक प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रेरित करणे हा मुख्य विषय शिबिरात घेण्यात आला. सोलापूर गटातील रेखा देवकुळे या युवतीने हे शिबीर आयोजित केले होते. या शिबिराला सोलापूरच्या सर्व निर्माणींनी मदत केली व सहभाग दर्शवला. नागपूरच्या रंजन पांढरेने गावातील युवकांचे शौचालये व त्यासाबंधी सरकारी योजना यावर सत्र घेतले.  शिबिरादरम्यान गावातील युवकांनी एकत्र येऊन श्रमदान केले व त्यायोगे स्वच्छतेची समस्या सोडवण्याचा निर्धार व्यक्त केला. रेखा व सोलापूर गटाच्या या प्रयत्नांसाठी त्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

ऋतगंधा देशमुखचे औरंगाबादजवळ चे Rain Water Harvesting वर काम


मी निर्माण ४ ची ऋतगंधा देशमुख. औरंगाबाद येथील ग्रामविकास संस्थेने मला rain water harvesting program (जल फेरभरण) या विषयावर संस्थेसोबत काम करण्याची संधी दिली. यात  पावसाच्या पाण्याची नियोजनपूर्वक साठवणूक यावर भर देण्यात आला आहे, जेणेकरून ते पाणी  उन्हाळ्यात उपयोगी येईल.
            आम्ही प्रत्येक महिन्याला "जल फेरभरण" विषयक कार्यशाळा घेतो.  कार्यशाळेत विंधन विहीर (बोअरवेल) तसेच विहीर पुनर्भरण  याविषयी माहिती दिली जाते व प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठी मदत दिली जाते.  नागरिक बोअरवेल पुनर्भरण करण्यास उत्सुकता दर्शवितात. यात पावसाळ्यात घराच्या छतावर पडणारे पाणी ‘देवास filter’द्वारे बोअरवेलमधे सोडण्यात येते. त्यामुळे उन्हाळ्यात बोअरवेल मधील पाण्याचा काळ वाढविता येतो.
            औरंगाबाद मधील देवगिरी महाविद्यालय, विद्यापीठातील NSS च्या विद्यार्थ्यांनी  यावर्षी औरंगाबाद ग्रामीण भागातील विहीर पुनर्भरणाची कामे केली आहेत.  पुढील महिन्यात MIT कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांनीसुद्धा त्यांच्या कॉलेजमध्ये कार्यशाळा घेण्याचे ठरवले आहे. यात मला
MIT येथे प्राध्यापक असणाऱ्या निर्माणच्या त्रिशूल कुलकर्णीचे मोलाचे सहकार्य मिळाले .

‘सत्यशोधक’चा १००वा प्रयोग!


महात्मा फुले वाड्याबाहेरील पटांगणात ३ जानेवारी, २०१३ रोजी भालचंद्र नेमाडे, भीष्मराज बाम व ३००० रसिकांच्या उपस्थितीत महात्मा ज्योतीराव फुले यांच्या जीवनावर आधारित ‘सत्यशोधक’ नाटकाचा १०० वा प्रयोग अत्यंत उत्साहात पार पडला. प्रयोगानंतर फाउंटनने काढलेल्या नाटकाच्या DVD चे प्रकाशन झाले. ८ जानेवारी, २०१२ रोजी श्रीराम लागू व आयुक्त महेश पाठक यांच्या उपस्थितीत पहिला प्रयोग झाल्यानंतर ‘सत्यशोधक’ने अवघ्या एका वर्षात दिल्ली, कोलकाता, बेळगावसह संपूर्ण महाराष्ट्रातील रसिकांवर प्रभाव टाकला. भारत सरकारच्या National School of Dramatics येथे झालेल्या अंतरराष्ट्रीय नाट्य महोत्सवातही याचा प्रयोग झाला.
या सर्व प्रक्रियेत एक फोटोग्राफर व सहाय्यक म्हणून माझे योगदान होते. अनेक सामाजिक संस्थांना या नाटकाच्या मानधनातून आम्ही मदत केली. नांदेड येथील प्रयोगाला मिळालेले व आवाहन करून जमवलेले २.५ लाख रुपये आम्ही एका अनाथालयाला दिले. माणगाव येथील सर्व मानधन सर्वहारा जनआंदोलनाला दिले. मुंबईत मिळालेले ३० हजार रुपये सामाजिक कार्यकर्त्याला दिले. या प्रक्रियेत सहभागी होणे व योगदान देणे हा एक आनंददायी अनुभव होता.

नयना पुजारीला न्याय मिळण्यासाठी पुण्यात मोर्चा


मनपा कामगार युनियनच्या मोर्चात सिद्धार्थ प्रभुणेचा सहभाग
२००९ साली पुण्यात नयना पुजारी या सॉफ्टवेअर कंपनीत काम करणाऱ्या मुलीचा बलात्कार करून दगडाने ठेचून खून करण्यात आला होता. त्यातील आरोपी योगेश राउत हा ससून रुग्णालयात बरे नसल्याचा बहाणा करून आला व पोलिसांच्या तावडीतून पळून गेला. हा प्रमुख आरोपी नसल्याने पोलिसांनी अजूनही केस सुरू केलेली नाही. या विरोधात अभिजीत पुजारी व पुणे मनपा कामगार युनियन यांनी मिळून पुण्यात मोर्चा काढायचे ठरवले. पुण्यातील कॉलेजेस मध्ये जाऊन पत्रके वाटणे, लोकांमध्ये जागृती करणे ही कामे आम्ही सर्वांनी केली. त्यादिवशी ५०० हून अधिक लोक पाठिंबा द्यायला शनिवारवाडा येथे जमले होते. शनिवारवाडा ते पोलीस आयुक्तालय असा मोर्चा आम्ही काढला व पोलीसांच्या शिष्टमंडळाला भेटलो.त्याच दिवशी IBN Lokmat वर हा प्रश्न उचलून धरण्यात आला. महाराष्ट्रातून फोन व मेलच्या माध्यमातून १५०० हून अधिक लोकांनी याला पाठींबा दिला. याचा परिणाम म्हणून पोलिसांनी कोर्टात केस सुरू केली आहे. ती लवकर संपून नयनाला न्याय मिळेल हीच अपेक्षा. 

धुळे दंगलीचा अभ्यास करण्यासाठी सागर पाटीलची क्षेत्रभेट


मी निर्माण ५ चा सागर पाटील. काही दिवसापूर्वी झालेल्या धुळे दंगलीच्या संदर्भात मला धुळ्याला Action-Aid NGO तर्फे दंगलीसंदर्भात चर्चा व आढावा घेण्यासाठी जाण्याची संधी मिळाली. प्रा. शेखर सोनाळकर (सर), जतीन देसाई, Action-Aid  NGO चे कार्यकर्ते, प्रतीक्षा जंगम, निर्माणचा संदीप देवरे व मी धुळ्याला गेलो होतो. आम्ही जळगाव वरून निघतानाच सरांनी ट्रेनिंग सुरु केलं. सर म्हणाले, “दंगलीचा अभ्यास करताना पहिल्याक्षणी अस जाणवत की कारण हे धर्म असेल, पण ते बहुतेक वेळा नसतं. यासंदर्भात मागच्या दंगलीचा आढावा घेतला जाऊ शकतो. आढावा घेताना आपण पहिले आपण समस्या समजून घ्यायला जात असतो त्यामुळे डोक्यात कुठलाही पूर्वग्रह नसावा.” सरांच्या मार्गदर्शनानुसार आम्ही दंगल झालेले दोन गट, दंगलीपासून दूर राहिलेले स्थानिक, जिल्हाधिकारी, एस.पी., स्थानिक पत्रकार व संपादक तसेच सामाजिक कार्यकर्त्यांशी संवाद साधला. या भेटीचा लवकरच अहवाल बनणार असून त्यातील निरीक्षणांच्या आधारे दंगल प्रतिबंधक उपाय योजण्यात येणार आहेत. 

Micro व Macro मधील दुवा साधण्यासाठी डॉ. आनंद बंग गडचिरोलीतून दिल्लीत


गेली ७ वर्षे सर्चमध्ये माता-बाल आरोग्य, पाठकंबरदुखी अशा विविध विषयांवरील संशोधन, वैद्यकीय सेवा, स्थानिक विकासाची कामे व Living university इ. जबाबदाऱ्या सांभाळल्यानंतर निर्माण १ चा डॉ. आनंद बंग दिल्ली येथे भारत सरकारच्या आरोग्य मंत्रालयाचे अंशतः नियंत्रण असणाऱ्या National Health Systems Resource Center (NHSRC) या संस्थेत दीड वर्षांसाठी रुजू झाला आहे.
NHSRC च्या माध्यमातून आनंद राज्यांतील आरोग्यव्यवस्था सुधारण्यास त्यांना मदत करेल, विशेषतः महाराष्ट्र-मध्यप्रदेश-छत्तीसगढ-गोवा या ४ राज्यांना आरोग्याचे वार्षिक नियोजन बनवण्यास व त्याचे मूल्यमापन करण्यात तो मदत करेल. भारत सरकारचे आरोग्य धोरण बनवण्यास व त्यासाठी आवश्यक संशोधनाचे नियोजन करण्यात तो मदत करेल, विशेषतः माता बाल आरोग्यासंदर्भात राष्ट्रीय धोरणे बनवण्यात त्याचा सहभाग असेल. प्रत्येक भारतीय नागरिकाला बहुतेक प्रकारच्या आरोग्य सेवा पूर्णपणे मोफत पुरवण्याच्या भारत सरकारच्या धोरणाचा (जे घडवण्यात डॉ. अभय बंग व अन्य सहकाऱ्यांचा मोठी वाटा आहे) पथदर्शी प्रयोग आखण्यात व  राबवण्यात त्याचा सहभाग असेल.
या कामासाठी गडाचिरोलीत micro पातळीवर ७ वर्षे केलेल्या कामाचा त्याला नक्कीच फायदा होईल. NHSRC च्या निमित्ताने micro macro यामध्ये दुवा कसा साधावा यासंदर्भात त्याचे व त्याच्या माध्यमातून निर्माणींचे नक्कीच शिक्षण होईल. त्याच्या या प्रवासासाठी त्याला निर्माणतर्फे शुभेच्छा!

समीक्षा फराकातेचे ‘चैतन्य’सोबत काम सुरू


नमस्कार. मी निर्माण ४ची समीक्षा. पुणे विद्यापीठात एम.ए. करते. मी ‘चैतन्य’ नावाच्या संस्थेसोबत काम करायचे ठरवले आहे (ज्याबद्दल अमृतने मला सुचविले होते). मी त्यांच्या ‘बटवा’ या पत्रिकेचे या महिन्यासाठी संपादन केले आणि त्यांच्या कामात inputs देण्याच्या दृष्टीने दोन विषयावर वाचते आहे: गरिबी कशी मोजली जाते, त्यासंबंधीचे विविध दृष्टीकोन आणि दिल्ली रेप केसमुळे उठलेल्या वादळानंतर ‘बलात्कार’ या घटनेकडे कसे बघितले जाते. मला ‘चैतन्य’सोबत (किंवा सध्या कोणाही सोबत) अशांच पातळ्यांवर काम करता येईल. या निमित्ताने मायक्रोफायनान्स म्हणजे काय असते हे कळाले. सुधा कोठारींची त्यांच्या कामातील कार्यक्षमता हा अर्थात एक शिकविणारा अनुभव आहे.
‘चैतन्य’बद्दल अधिक माहितीसाठी: https://sites.google.com/a/chaitanyaindia.org/website/

जन स्वास्थ्य सहयोग व शहीद हॉस्पिटल बनत आहेत निर्माणींच्या शिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र



         निर्माणचे महेश पुरी, नेहा काळे, धनश्री बागल, पांडुरंग गिरी, धीरज देशमुख, पवन मिल्खे, सागर काब्रा, श्रीनिवास पिन्नाटे, अनिकेत पवार, युवराज बागल यांच्यासह दोन तरुण डॉक्टर्स ऋतुराज देशमुख व चैतन्य पाटील इ. सहकाऱ्यांनी नुकतीच जन स्वास्थ्य सहयोग (JSS) व शहीद हॉस्पिटल या छत्तीसगढ मधील रुग्णालयांना भेट दिली.
           JSS हा AIIMS या आग्रगण्य संस्थेतील सामाजिक जाणीव असणाऱ्या डॉक्टर्सनी बिलासपूर जवळील गानियारी या गावात सुरू केलेला दवाखाना. या भेटीच्या निमित्ताने तरुण डॉक्टर्स व इंजिनियर्सना JSS चा दवाखाना, स्थानिक व प्रशिक्षण घेतलेल्या लोकांच्या मदतीने चालवलेली प्रयोगशाळा, खेड्यातील रुग्णांना कमी किंमतीची जेनेरिक औषधे पुरवणारे औषधांचे दुकान, hypo/hyperthermia, hypertension इ. रोगांचे निदान अवैद्यकीय कार्यकर्त्याला करता यावे या उद्देशाने विकसित केलेली उपकरणे यांच्या माध्यमातून JSS चे काम जवळून पाहण्याची संधी मिळाली. या गटाला गानियारीपासून ७८ किमी अंतरावरील बामणी या खेड्यात आठवड्यातून एकदा चालणाऱ्या JSS च्या community clinic ला भेट देऊन तेथील बाह्यरुग्ण विभाग व कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण पाहता आले. या भेटींदरम्यान JSSचे डॉ. योगेश जैन यांनी या गटाशी मोकळेपणे संवाद साधला. प्रेरित व वैविध्यपूर्ण अशा गटासोबत काम करताना आलेला अनुभव, तसेच चांगले काम करताना पैशांची वेळोवेळी होत जाणारी सोय इ. विषयांवर अनुभवाच्या आधारे मार्गदर्शन केले. शहीद हॉस्पिटल हे खाणीतील कामगारांनी सुरू केलेले हॉस्पिटल. शहीद हॉस्पिटलच्या डॉ. जाना यांनीदेखील या तरूणांना मार्गदर्शन केले.
JSS मध्ये निर्माणचे डॉ. सचिन बारब्दे व डॉ. अश्विनी महाजन सध्या सेवा देत आहेत. या संस्थांमध्ये सेवेच्या माध्यमातून डॉक्टर निर्माणींना काम करण्याची संधी तसेच या संस्थांभेटीच्या माध्यमातून त्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध होत आहे.
जन स्वास्थ्य सहयोगबद्दल अधिक माहितीसाठी: http://www.jssbilaspur.org/about/
शहीद हॉस्पिटलबद्दल अधिक माहितीसाठी: http://en.wikipedia.org/wiki/Dalli_Rajhara

निर्माण ५ च्या युवांची मुक्तांगणला भेट


२६ जानेवारीला, प्रजासत्ताक दिनाच्या दिवशी मुक्तांगणला भेट देण्याचा योग आला. इथे औचित्याचे काही विशेष दिवस आहेत. उदा. १० फेब्रुवारी हा स्व. अनिता अवचटांचा स्मृतिदिन, १० मार्च सहचारी दिन, २६ जून Anti Narcotics Day इ. बुधवारी व्यक्तीस उपचारासाठी दाखल केले जाते, त्यानंतर ५ आठवड्यांनी सोमवारी त्यास डिस्चार्ज मिळतो. डिस्चार्ज च्या आधीच्या शनिवारी व्यक्तीचा वाढदिवस साजरा केला जातो आणि त्यास मेडल दिले जाते. व्यसनमुक्तीचा संकल्प केल्यामुळे त्या व्यक्तीचा नवीन जन्म झाला आहे अशी भूमिका त्यामागे आहे.
या २६ जानेवारीला शनिवार होता आणि आम्ही वाढदिवसालाउपस्थित होतो. व्यसनमुक्त झालेले मित्रखुर्चीवर बसलेले होते. २१ ते ६५ वयोगटातील या व्यक्तींपैकी कोणी व्यसन मुक्तीची २१ वर्ष साजरे करत होते, कोणी २०, कोणी १५, कोणी १२, कोणी पहिले वर्ष साजरे करत होते. समोर येऊन भाषण करत होते, मेडल घेत होते, खाली बसलेल्या त्यांच्या मित्रांनाप्रेरणा देत होते. प्रत्येक व्यक्तीच्या पत्नीला आणि इतर कुटुंबियांना सुद्धा मनोगत व्यक्त करायला बोलावले गेले. बहुतांश स्त्रिया काही बोलू शकल्या नाहीत. त्यांना अश्रू अनावर झाले. पण त्या अश्रूंतून दिसला तो आपल्या पतीविषयीचा अभिमान, आदर आणि मुक्तांगणप्रती कृतज्ञभाव...!
स्त्रियांमधील वाढती व्यसनाधीनता आणि उपचाराची गरज लक्षात घेऊन निशिगंधनावाचे फक्त स्त्रियांचे, स्त्रियांनी, स्त्रियांसाठी चालवले जाणारे स्वतंत्र केंद्र मुक्तांगण ने ४ वर्षापूर्वी सुरु केले आहे. (फारसे आश्वासक आणि भूषणावह नसले तरी त्यास उदंड प्रतिसाद मिळतो आहे हे जाणवले.)
आपली संवेदनशीलता जपून, तत्वांवर निष्ठा ठेवून, वैयक्तिक कौशल्याच्या जोरावर आणि निरपेक्ष वृत्तीने प्रयत्न केल्यास किती रचनात्मक कार्य करता येते याचा आदर्श मुक्तांगणने निर्माण केला आहे असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.
‘मुक्तांगण’बद्दल अधिक माहितीसाठी भेट द्या: http://www.muktangan.org/


दिलगिरी
सीमोल्लंघन, डिसेंबर २०१२ च्या अंकात ‘सिध्दार्थ प्रभुणेची छायाचित्रे झळकली मुसाफिर पुस्तकात’ ही बातमी प्रकाशित झाली होती. या बातमीत सिध्दार्थने काढलेली ‘सत्यशोधक’ या नाटकाची छायाचित्रे पाहून अतुल पेठेंच्या सहकाऱ्याने त्याला ‘मुसाफिर’ साठी संधी दिली असे लिहिण्यात आले होते. मात्र सिद्धार्थने दिलेल्या माहितीनुसार त्याला ही संधी अच्युत गोडबोलेंच्या सहकारी दीपा देशमुख यांनी दिली होती. घडलेल्या चुकीबद्दल सीमोल्लंघन दिलगीर आहे.

तिनका तिनका जर्रा जर्रा


प्रत्येक नवे तंत्रज्ञान माणसाच्या विस्तारासारखे असते. त्या तंत्रज्ञानाचा वापर सवयीचा झाला की ते तंत्रज्ञान माणसाला, त्याच्या शरीरक्रियांना, त्याच्या विस्ताराला बदलू लगते. हे सतत होत राहते.
मग माणूस ते तंत्रज्ञान बदलू लागतो. मधमाश्या जशा वनस्पतींच्या प्रजनन-इन्द्रियान्चे काम करतात, तसा माणूस तंत्रज्ञान बदलत यंत्रांचे प्रजनन-इंद्रिय बनतो. तो यंत्रांची प्रजा (संख्या) वाढवू लागतो. त्यांच्यात बदल करून त्यांना उत्क्रांत करू लागतो.
यंत्रेही त्यांच्या बाजूने माणसांच्या इच्छा-अपेक्षा पूर्ण करून देतात. माणसांना श्रीमंत करतात.
Marshall McLuhan हा गेल्या शतकातला सर्वांत प्रसिद्ध माध्यमशास्त्राचा तत्वज्ञ. त्याच्या Understanding Media या पुस्तकातील The Gadget Lover या निबंधातला हा उतारा.
आता तुम्हाला एक काम सुचवतो; तुम्ही मोबाईल फोन तंत्रज्ञानाबाबत वरच्या उताऱ्यातले म्हणणे तपासून दाखवायचे!

Tuesday, 12 February 2013

दारूविरुद्ध काय परिणामकारक ठरते?


मित्रांनो, चंद्रपूरमधील दारूबंदीची चळवळ सध्या जोमाने सुरू आहे. आपल्यातले अनेक निर्माणी यात प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे सहभागी आहेत. यात आपले सामाजिक कृतीचे शिक्षण होते आहे. सोबतच याला अभ्यासाची जोडही देऊया.
            दारूचे प्रमाण, त्याचे व्यक्तीवरील व समाजावरील दुष्परीणाम व दारूने होणारी हानी कमी करण्यासाठी कोणकोणती धोरणे व कृती उपयोगी व परिणामकारक ठरतात याचा आढावा घेणारा निबंध लॅन्सेट या जर्नलमधे प्रकाशित झाला होता. यातील अभ्यास व पुरावे मुख्यत: सधन (High income) देशांमधील आहेत व या निबंधात तेथील सर्व अनुभवांचा परिपाक मांडला आहे. काही पॉलिसींचा अभ्यास गरीब (Low income)  देशांमधेसुद्धा केला गेला आहे. भारतासारख्या सांस्कृतिक विविधता असलेल्या व विशिष्ट राजकीय-सामाजिक परिस्थिती असलेल्या देशात दारूचा प्रश्न सोडवण्यासाठी पाश्चात्य देशांतील अनुभव व कृती किती व कशा उपयोगी ठरू शकतील याबद्दल जरूर विचार करायला हवा, त्यादृष्टीने या निबंधाचा अभ्यास उपयोगी ठरेल.
            या निबंधाच्या सारांशाची मांडणी या लेखात केलेली आहे. ज्या वाचकांना या विषयात अधिक  रस वाटतो ते हा निबंध वाचून आरोग्य व किंमतीच्या दृष्टीने विविध उपायांच्या परिणामकारकतेविषयी तपशीलवार आकडेवारी समजून घेऊ शकतात. हा निबंध पुढील संकेतस्थळावर मिळू शकतो: http://www.who.int/choice/publications/p_2009_CE_Alcohol_Lancet.pdf  
            या निबंधात नीती व कृतीची परिणामकारकता आठ वेगवेगळ्या विभागांमधे तपासली आहे.
१.      माहिती व आरोग्यशिक्षण:
जनमानसांतील ज्ञान वाढविण्यासाठी, दारूप्रश्न व त्याचे अपायांबद्दलची माहिती पसरविण्यासाठी अशा कृती उपयोगी ठरतात, परंतु दारूचा वापर व दुष्परीणाम कमी करण्यास त्या हातभार लावत नाहीत असा निष्कर्ष अनेक अभ्यासात निघाला आहे. दारूच्या बाटल्यांवर आरोग्यविषयक गंभीर सूचना देणारी विधाने दारू पिण्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदतशीर ठरत नाहीत असेही अभ्यास दर्शवितात.
२.      आरोग्यसेवा क्षेत्र:
दारूच्या दुष्परिणांमांविषयी रुग्णाला सल्ला देणे हा सहसा दुर्लक्षिला गेलेला पण अतिशय परीणामकारक उपचाराचा उपाय आहे. दारूवर पूर्णपणे अवलंबित्व (Dependence) आले नाही पण हानिकारक पातळीचे दारू सेवन करतात अशा लोकांना थोडक्यात सल्ला देणे खूप उपयोगी ठरते.
३.      सामाजिक पातळीवरील कृती:
यामध्ये माहिती प्रसाराच्या साधनांचा वापर, दारू दुकानांच्या वेळेवरील बंधने, सामाजिक ठिकांणावरील दारूबंदी, कायद्यांची अंमलबजावणी, दारूविरोधी जाहिरात मोहिमा, सामाजिक संस्थांच्या कृती इत्यादी कार्यक्रमांचा समावेश केलेला आहे. माहिती प्रसार साधनांचा वापर करून दारूविरोधी माहिती व ज्ञान पसरविणाच्या मार्गाने विविध स्तरांतून दारूविरोधी वातावरण निर्मिती करून राजकीय व सामाजिक पाठिंबा मिळवणे व त्याद्वारे राजकीय अजेंडामधे दारूविरोधी कृतीला स्थान मिळविण्याची पद्धत उपयुक्त ठरते.
४.      दारू पिउन वाहन चालवण्याविरुद्ध नीती:
दारू पिण्यामुळे व्यक्तीचे स्वत:वरील नियंत्रण जाऊन अपघात घडण्याची शक्यता वाढते. रस्त्यावरील दारूच्या दुकानांची संख्या कमी करणे, दारूची किंमत वाढविणे, दारू अधिकृतरित्या विकत घेण्याचे वय वाढविणे यामुळे रस्त्यावरील अपघातांचे प्रमाण कमी होते. अर्थातच, यासाठी राजकीय पाठबळ महत्वाचे ठरते. चालकांच्या रक्तातील दारूचे हानिकारक पातळीचे कमाल प्रमाण ठरविणे व रस्त्यांवर नियमित तपासणी करणे यामुळे अपघातांचे प्रमाण व जिवित हानी कमी होते.
५.      दारूची उपलब्धता कमी करणे:
अनेक देशांमधे, ज्यांत मुख्यत्वेकरून मुस्लीम लोकसंख्या आहे, दारूबंदी आहे. याशिवाय दारू विकत घेण्याचे वय व पिण्याचे वय वाढविणे, सोबतच या कायद्याची अंमलबजावणी होणे उपयुक्त ठरते. एखाद्या भागात जास्त प्रामाणात दारूची दुकाने असतील तर त्या भागातील तरूणांमधे दारू पिण्याचे प्रमाण अधिक असते असे संशोधन आहे. त्यामुळे तेथे खून, मारामारी, स्त्रियांचे विनयभंग, गाड्यांचे अपघात यांचेही प्रमाण वाढलेले दिसते. या धर्तीवर दारूची दुकाने उघडी असण्याची वेळ कमी केल्याने सामाजिक हानी कमी होते.
६.      जाहिरातीमार्फत दारूचा प्रचारावर निर्बंध:
दारूची जाहिरात करण्यासाठी अनेक नवनवीन तंत्रे वापरण्य़ात येतात. ही तंत्रे नकळतपणे आपल्या मनात दारू वाईट नाही हा विचार रुजवून जातात. यासाठी दारूला खेळांशी व सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडले जाते. दारूच्या कंपन्या खेळांना, सांस्कृतिक कार्यक्रमांना पैसा पुरवितात व आपली जाहिरात करून घेतात. अशी जाहिरात केल्याने तरूणांमधे दारू लवकर पिणे सुरू होते व दारू पिण्याचे प्रमाण वाढते. यामुळे दारूची प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष जाहिरात करणे याबाबत कठोर कायदे व त्यांची अंमलबजावणी महत्वाची ठरते.
७.      कराच्या स्वरूपात दारूची किंमत वाढवणे:
बाजारातील वस्तूंची किंमत वाढविल्यावर त्या वस्तूचा वापर कमी होतो, त्याप्रमाणेच दारूची किंमत वाढविल्यावर दारूचा वापर कमी होतो. दारूवरील कर वाढविणे त्यामुळे परिणामकारक ठरते. दारूची किंमत वाढविल्यामुळे दारू पिणारे स्वस्त दारूकडे वळतात असे दिसून येते. किंमत वाढविणे समाजासाठी लांब पल्ल्याच्या दृष्टीने खूप उपयोगी ठरते, असे संशोधन सांगते.
८.      बेकायदेशीर दारूविरुद्ध नीती:
बेकायदेशीर दारू, तस्करी केलेली दारू, हातभट्टीची दारू, काही विशिष्ट रसायनांचा दारूप्रमाणे वापर (उदा. स्पिरीट) यामधे सहसा मिथेनॉलचे प्रमाण भरपूर असते. यामुळे जिवितहानी अनेकदा घडते तसेच यकृताच्या रोगांचे प्रमाण सेवन करणा-यांमधे वाढते. यावर उपाय म्हाणून काही देशांमधे (उदा. ऑस्ट्रेलिया) मिथेनॉलच्या वापरावर कायदेशीर बन्दी आणली आहे. बेकायदेशीर दारू शासन हस्तक्षेपाने कमी करता येते.
वैयक्तिक पातळीवर दारू सेवनामुळे समाजाला वेगवेगळ्या स्वरूपात किंमत मोजावी लागते, या कारणामुळे शासनाचा हस्तक्षेप संयुक्तिक ठरतो.  

वैभव आगवणे, vaibhs.agavane2@gmail.com