सन 2006 साली डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांच्या प्रेरणेने सुरु झालेला'निर्माण' हा युवांसाठीचा उपक्रम...
'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध'ही संकल्पना मध्यवर्ती ठेवून तरुणांसाठी विकसित केलेली ही एक शिक्षणप्रक्रिया...
समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...
'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!
गेल्या एका महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त दर महिन्याला आपल्यासाठी घेऊन येतील निखिल जोशीjosnikhil[at]gmail[dot]com, केदार आडकर kedaradkar[at]gmail[dot]comव सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी -http://nirman.mkcl.org,http://en.wikipedia.org/wiki/Nirman

Wednesday, 8 November 2017

सीमोल्लंघन - सप्टेंबर ऑक्टोबर २०१७



                   मुखपृष्ठ सौजन्य: सुजाता पाटील, निर्माण ५ 

या अंकात…


नमस्कार मित्रमैत्रिणींनो

कसे आहात तुम्ही सर्वजण?
तुम्हा सर्वांची दिवाळी नक्कीच आनंदात गेली असणार, अशी आशा करतो.
दिवाळीला आपण दिव्यांचा सण म्हणतो. अंधार झाला की आपण दिवा लावतो. आजूबाजूला पाहिलं तर समाजातही आपल्याला inequality चा, injustice चा, ignorance चा, exploitation चा अंधार पसरलेला दिसेल. जिथे अंधार आहे तिथे जाऊन दिवा लावावा, आणि त्यातच आपल्या जीवनाचा अर्थ शोधावा, हे ढोबळमानाने निर्माणचं तत्वज्ञान. गेली ११ वर्षे निर्माण प्रक्रियेतून असे दिवे लागले आहेत आणि लागत आहेत; आपापल्या शक्तीनुसार, आपापल्या परिघामधील अंधार ते घालवत आहेत. ह्या अंकात आपण वाचूया काही अशाच झगमगत्या दिव्यांच्या कहाण्या...
निर्माण ८ ची प्रवेश प्रक्रिया पूर्ण!
आपल्याला माहितच आहे की गेल्या तीन महिन्यांपासून निर्माणच्या आठव्या बॅचसाठीची प्रवेशप्रक्रिया सुरु झाली होती. फेसबुक, WhatsApp, पोस्टर्सद्वारे, वर्तमानपत्रात निर्माण ८ साठी अर्ज मागविण्यासाठी आवाहन केले होते. तुम्हीही निर्माण ८ च्या प्रसिद्धीमध्ये मोलाचा वाटा उचलला. ह्यावर्षी निर्माण ८ साठी महाराष्ट्रातून व महाराष्ट्राबाहेरून एकूण ७०२ अर्ज आले. आणि त्यापैकी ~४८० मुलाखती आपण घेतल्या. महाराष्ट्रात वेगवेगळ्या ठिकाणी ह्या मुलाखती घेण्यात आल्या. निर्माण ७ च्या चांगल्या अनुभवावरून ह्या प्रवेश प्रक्रियेसाठी तंत्रज्ञानाचा भरपूर वापर आपण केला. आणि जवळपास ~१४५ मुलाखती ह्या स्काईपवर झाल्या. निर्माण ८ च्या ह्या नवीन बॅचसाठी एकूण २४० युवांची निवड आपण केली. निर्माणच्या इतिहासातील आतापर्यंतचे (एकूण अर्ज, एकूण मुलाखती, स्काईप मुलाखती, निवड झालेल्यांची संख्या) हे सगळ्यात मोठे आकडे आहेत.
निर्माण ८ च्या निमित्ताने आपण आणखी एक टप्पा ओलांडला, तो म्हणजे, निर्माण समुदाय म्हणून आपण १००० च्या पलीकडे गेलो. महाराष्ट्रसोडून भारतातील एकूण ११ राज्यांतील युवांची निवड ह्या बॅचसाठी झाली. निर्माण ८ च्या मुलाखतींमध्ये आम्हाला २६ अशी काही मुलं-मुली भेटली की जी उत्कृष्ट होती, पण निर्माण शिबीर त्यांना ह्यावर्षी उपयुक्त राहावं यासाठी त्यांचं वय आणि जीवनानुभव कमी होता. आणि म्हणून निर्माण ९ साठी आपण ह्या वर्षीच त्यांचं अॅडव्हान्स बुकिंग करून टाकलं. ह्या बॅचसोबत आपण महाराष्ट्रातील सर्वच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांचं प्रतिनिधित्व मिळवलं. आता लक्ष्य ३५८ तालुके!

मागच्या दोन महिन्यात मुलाखतीच्या निमित्ताने निर्माण टीमचे भरपूर फिरणे झाले. तुमच्यापैकी काही जणांना भेटताही आले. मुलाखतीच्या नियोजनात आणि मुलाखती घेण्यामध्ये स्थानिक निर्माणींनी खुपच हातभार लावला. तुमच्यामुळे ह्या मुलाखती इतक्या सहज पार पडल्या. तुमच्या घरी आल्यावर घरच्यांनाही भेटता आलं आणि त्यांनी खूप छान आदरातिथ्यही केले. तुम्हा सर्वांना खूप खूप धन्यवाद!!!

संजय घोरपडेचे BAIF सोबत काम सुरु

निर्माण ७ च्या संजय घोरपडे याने BAIF या संस्थेत श्री. संजय पाटील यांच्या समवेत गडचिरोलीतील एटापल्ली तालुक्यामध्ये बियाणांच्या जैवविविधतेचे संवर्धन करण्याच्या प्रकल्पात काम करण्यास सुरवात केली. संजयच्या या नवीन कामाबद्दल ऐकुया त्याच्याच शब्दात...

निर्माण ७.१ चा कॅम्प झाल्यानंतर कोणत्या प्रकारचे काम करता येईल यासाठी महाराष्ट्रात भरपूर फिरलो. गावात काम करायचे असे ठरवले होते. पिकांच्या जैवविविधता संबंधित काम करण्याची संधी मला संजय पाटील यांच्याकडून मिळाली.
BAIF (Bharatiya Agro Industries Foundation) ही संस्था १६ राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या शेती व रोजगार संबधित वेगवेगळ्या प्रोजेक्ट्सवर काम करते. त्यातीलच एक प्रोजेक्ट जैवविविधता संवर्धन असा आहे. महाराष्ट्र जनुक कोष प्रकल्प, राजीव गांधी विज्ञान व तंत्रज्ञान आयोग, महाराष्ट्र शासन हे करत आहे आणि Indian Institute of Science, Education and Research (IISER), पुणे आणि BAIF यांच्याद्वारा या प्रकल्पाची अंमलबजावणी सुरु आहे. भात, मका, नाचणी, वरई, वाल, ज्वारी यांच्या बियांचे संवर्धन करून पुनरुज्जीवन करणे हे प्रकल्पाचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे आता माझे M.Sc. (Biochemistry) चे शिक्षण आणि शेती यांची सांगड घालून काम करता येईल.
मी गडचिरोलीमधील एटापल्ली आणि भामरागड तालुक्यातील गावांमध्ये भात आणि वाल यांची morphology study वनस्पतीची बाह्य स्वरुपाचा अभ्यास आणि संकरित जातींच्या प्राथमिक माहिती संकलन करणे, सहभागी ग्रामीण मूल्यमापन (PRA) पद्धतीने, गट चर्चेवरून माहिती मिळवणे, बीज प्रदर्शन करणे, अभ्यास क्षेत्रातील वैयक्तिक मुलाखत घेणे, लोकांना संकरित पिकांचे महत्व सांगणे, वेगवेगळ्या पिकांमधील संकरित जातीतील पिकांची निवड करून घेणे, गाव पातळीवर बियाणे साठवण्याचे केंद्र तयार करणे अशा प्रकारची कामे करणार आहे.
संजयला त्याच्या पुढील कामासाठी खूप शुभेच्छा!                         

                                                                                                                  संजय घोरपडे, (निर्माण ७)
                                                                                                     sanjayprofessional09@gmail.com
                                                                                               

पवन-कल्याणी यांची बिजापूर, छत्तीसगढ येथे कामास सुरूवात!

तीन वर्षे शहीद हॉस्पिटल, दल्लीराजहरा येथे काम केल्यानंतर पवन मिल्खे (निर्माण ३) आणि कल्याणी राऊत (निर्माण ५) हे निर्माणी जोडपं जिल्हा रुग्णालय, बिजापूर, छत्तीसगढ येथे ऑगस्ट २०१७ पासून रुजू झाल आहे. पवन (MBBS) डॉक्टर आहे, तर कल्याणी इंजिनीअर. त्यांच्या या नवीन कामाबद्दल...
छत्तीसगढ राज्याच्या दक्षिणेला वसलेला, महाराष्ट्र आणि तेलंगणाच्या सीमेला लागून असलेला, बस्तर भागातील अतिदुर्गम, नक्षलग्रस्त, निसर्गसौंदर्याने नटलेला जिल्हा म्हणजे बिजापूर. येथे मुख्यतः गोंड, मुरीया, हल्बी या आदिवासी जमाती आणि यांच्या सोबतच तेलगु, मराठी आणि हिंदी भाषिक लोक राहतात. घनदाट वने, डोंगराळ भाग यामुळे विरळ लोकवस्ती आहे आणि गावांमध्ये accessebility खूप कमी आहे. आदिवासी भागात सर्वसाधारणपणे असणाऱ्या सर्वच समस्या येथे आहेत, पण समस्यांची तीव्रता येथे अधिक वाटते. (प्राथमिक आरोग्य केंद्र, मन्नेराजाराम, गडचिरोली आणि शहीद हॉस्पिटल, दल्लीराजहारा, छत्तीसगढ येथील माझ्या कामाच्या अनुभवानुसार) आरोग्य सेवेबाबतची अनास्था, पारंपारिक व्यवस्थेवरचा विश्वास ह्या येथे आरोग्याच्या मला मुख्य समस्या वाटतात. त्यामुळे लोकं दवाखान्यात आणि आरोग्य सेवांकांकडे येत नाहीत.
मी जिल्हा रुग्णालयला मेडिसिन विभागात मेडीकल ऑफिसर म्हणून सध्या काम करतोय. त्यामुळे माझं काम हॉस्पिटलमध्ये OPD, indoor ward, emergency ward आणि post-mortem सांभाळण्याचे असते. Medicine department मध्ये आम्ही मुख्यतः मलेरिया, डायरिया, viral fever, scabies, fungal infection, hypertension, diabetes, cerebral malaria, snake bite, stroke, cardiac diseases या सोबतच ambush IED blast मध्ये injured झालेल्या पोलीस जवानांचे उपचारदेखील केले जातात.
कल्याणी National Rural Health Mission (NRHM) अंतर्गत RKSK (Rashtriya Kishor Swasthya Karyakram) उपक्रमामध्ये master trainer म्हणून रुजू झाली. मुख्यतः ‘पोटा केबिन’ (घोर नक्षलग्रस्त बस्तर भागात मुला-मुलींसाठी छत्तीसगढ सरकारने तयार केलेल्या शाळा), आश्रम शाळा व जिल्हा परिषद शाळेतील मुला-मुलींबरोबर common endemic diseases, sexuality-sexual behavior and gender, social sensitization या विषयांचे module तयार करणे, त्यावर चर्चा करणे आणि शाळेतील  शिक्षक, अंगणवाडी वर्कर, ANM आणि ‘पोटा केबिन’ पर्यवेक्षक यांना या modules चं ट्रेनिंग देण्याची जबाबदारी कल्याणीकडे आहे.
विकासाचा अभाव आणि अनेक समस्यांनी ग्रस्त असलेला बिजापूर जिल्हा मागील दोन वर्षापासून सुधारत आहे. जिल्ह्यात बनलेल्या नवीन रस्त्यांमुळे accesibility वाढली आहे, जिल्हयामध्ये सुसज्य व सर्व आधुनिक सोयी असलेले जिल्हा रुग्णालय तयार झाले आहे. म्हणून काम खडतर जरी असलं तरी त्यासाठी प्रेरणा ही मिळत राहते.

पवन-कल्याणीला त्यांच्या पुढील कामासाठी खूप शुभेच्छा!
पवन मिल्खे, निर्माण ३ 

कल्याणी राउत, निर्माण ५

डॉ. आकाश शिंदे Jhpiego मध्ये Advance Family Planning प्रोजेक्ट अंतर्गत रुजू

आपल्या Jhpiego मधील नव्या कामाबद्दल सांगतोय आकाश शिंदे...

MPH (Master’s in Public Health) केल्यावर मी गुजरातमधील भरूच जिल्ह्यातील SEWA Rural या संस्थेमध्ये कामाची सुरवात केली. तिथे मला ग्रामीण आणि आदिवासी भागात Health Program Implementation चा अनुभव मिळाला. सप्टेंबर महिन्यात मी पुण्यात Jhpiego (Johns Hopkins University Affiliate) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेमध्ये Advance Family Planning (AFP) या प्रोजेक्ट अंतर्गत Program Coordinator म्हणून जॉईन झालो आहे.
Jhpiego ही संस्था आरोग्य कार्यकर्ते, सरकार आणि समाजातील नेत्यांसोबत लोकांना उच्च दर्जाची आरोग्यसेवा पुरवण्याच्या उद्देशाने काम करते. ४० वर्षांपासून १५५ देशांत मातामृत्यू दर कमी करण्यासाठी ही संस्था काम करत आहे.
मी पुणे जिल्ह्यातील फॅमिली प्लानिंग संबंधित वेगवेगळे स्टेक होल्डर्स- जसे की सरकारी कर्मचारी आणि NGOs (उदा. FOGSI, IPAS आणि FPAI) यांच्यासोबत काम करत आहे. या प्रोजेक्टचा मुख्य उद्देश उत्कृष्ट दर्जाच्या कुटुंब नियोजन सेवा मिळण्यासाठी आर्थिक गुंतवणूक आणि political commitment साठी advocacy करणे हा आहे. या प्रोजेक्टमध्ये आम्ही District Family Planning Working Group (DWG) बनवलाय. हा ग्रुप दर तीन महिन्यांनी भेटतो व कुटुंब नियोजनाच्या सुविधा सुधारण्यासाठी, तसेच त्यांचा लोकांमध्ये प्रसार करण्यासाठी काय कृती करता येईल यावर चर्चा करतो. इथे आम्ही SMART objectives बनवून घेतलेत जे नेमके काय काम करायचे आहे याबद्दल मार्गदर्शन करतात.
मी या प्रोजेक्टमध्ये बेसलाईन डेटा गोळा करणे, रिपोर्टिंग करणे आणि DWG च्या सदस्यांसोबत ठरवलेले उपक्रम पूर्ण करण्यासाठी समन्वयन करणे इ. जबाबदा-या सांभाळतो. तसेच या प्रोजेक्टअंतर्गत पुणे जिल्ह्यात संशोधनासंबंधी कामही करत आहे.
माझ्या आधीच्या SEWA Rural मधील कामापेक्षा हा प्रोजेक्ट वेगळा आहे. इथे स्वतः प्रत्यक्ष काम न करता स्टेक होल्डर्सकडून अपेक्षित काम करवून घेणे हा माझ्या कामाचा मुख्य भाग आहे. हे करत असताना मला स्वतःमध्ये प्रभाविपणे बोलण्याची क्षमता आणि संयम या गोष्टी विकसित करायला मदत मिळत आहे.

आकाशला नव्या कामासाठी मनापासून शुभेच्छा!

आकाश शिंदे, निर्माण ६

अन्न गुडगुडे, नाड गुडगुडे दुष्काळ: ढिशक्यांव ढिशक्यांव ढिशक्यांव

"वॉटर कप जिंकणा-या त्या गरीब आदिवासी गावात असे वेगळे होते तरी काय? निःस्वार्थीपणे आम्हाला कुणी आणि कशी मदत केली? वॉटर कपने मला काय शिकवले?” आर्वी तालुक्यात समन्वयक म्हणून काम करताना मंदारच्या मनात उमटलेले हे तरंग...

तुफानाचे गाव...
            "एकजुटीने पेटलं रान, तुफान आलंया...”  हे थीम सॉंग रात्री ११ वाजता एका गावात सत्यमेव जयते वॉटर कपची वातावरण निर्मिती करत होते. निमित्त होते गावसभेचे जी आम्ही निर्माणींनी आयोजित केली होती. रात्री गावात पोचण्याची काही सुविधा नव्हती. मात्र गावातल्या लोकांनी आमच्यासाठी मुख्य रस्त्यापर्यंत एक ऑटो पाठवल्यामुळे आम्ही १०.३० गावी पोचलो होतो. लोक आमची वाटच पाहात होते. आम्ही लगेच सर्व व्यवस्था करून 'दुष्काळाशी दोन हात' ही फिल्म दाखवली आणि पानी फाउंडेशन व वॉटर कपबद्दल मांडणी केली. अत्यंत शांतपणे सर्वांनी संपूर्ण कार्यक्रम पाहिला व त्यानंतर चर्चापण केली. रात्री १२ ला ही गावसभा आटोपली व आम्ही गावातच झोपलो. दुस-या दिवशीची सकाळ अनेक आश्चर्यांसह आमची वाट पाहत होती.
            सकाळी नाष्टा-चहा झाल्यावर गावातल्या नामदेवराव, दौलतभाऊ व इतर लोकांनी गावशिवार फेरीसाठी नेले. गावातले लोक चक्क रिज लाईन, माथा ते पायथा, LBS, CCT, जमिनीचा उतार अशा टेक्निकल भाषेत बोलत होते. पाणलोटाचे शास्त्र सांगत होते. गावात १९८६ पासूनच पाणलोटाची शास्त्रशुद्ध कामे झाली होती. ज्या गावाला पाणलोटाचे सर्व शास्त्र माहीत होते, त्या गावाने काल रात्री नवख्या मुलांनी पाणलोटाविषयी सांगितलेले सर्व काही शांतपणे ऐकून घेतले होते. आम्ही भारावून गेलो. येथूनच त्या गावाच्या खऱ्या ओळखीला सुरुवात झाली. ते गाव होते काकडदरा!!
            काकडदरा हे आर्वी तालुका मुख्यालयापासून ४० किमी अंतरावर, समुद्र सपाटी पासून ३८५ मीटर उंच, जंगलाच्या कुशीत वसलेले, ३७६ लोकसंख्येचे गाव. संपूर्ण वस्ती आदिवासी. मुख्य रस्त्यापासून आत आहे. सरकारी प्रवास साधने नाहीत. गट ग्रामपंचायत असल्याने, तसेच पंचायत समितीच्या विरुळ गणातील दूरचे शेवटचे गाव असल्याने दुर्लक्षित.
            या गावात ८६ नंतर विदर्भाच्या पाणलोटाचे pioneer असलेल्या श्री. खडसे सरांच्या मार्गदर्शनाखाली व असेफा संस्थेतर्फे काम सुरू झाले. त्यावेळी गावात १०-१२ दारुच्या भट्टया होत्या. जंगलातील लाकडाच्या मोळ्या विकून उपजीविका चालत होती. उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता होती. अशा परस्थितीत असेफाचे कार्यकर्ते श्री. घनश्याम भीमटे परिवारासहित तेथे राहायला गेले. त्यांच्या माध्यमातून हळूहळू अवैध जंगलतोड बंद झाली, अंगणवाडी सुरु झाली, दारुबंदी झाली. जलसंधारणाची कामे सुरू झाली. शेतांवर बांधबधिस्ती, कंटूर बांध झाले. इतर ठिकाणी LBS, CCT, मातीनाला बांध झाले. यामुळे पाण्याच्या पातळीत वाढ झाली. सामुहिक विहिरीतून ओलित होऊन ८-१० शेतं भिजू लागली. कंटूरमुळे पीक उत्पादनात वाढ झाली. रोपवाटिका सुरु झाली. दर बुधवारी गावसभा होऊ लागली. ग्रामकोष जमा होऊ लागला. आठवड्यातून एक दिवस श्रमदान होऊ लागले. CCT व सागाची झाडे यासाठी सामाजिक वनीकरण विभागाकडून मिळालेले ५००० रुपये लातूरच्या भूकंपग्रस्तांसाठी पाठवून गावाने नवीन आदर्श निर्माण केला. अशा व्रतस्थतेने चांगली कामे झाल्याने ठाकुरदास बंग, अण्णा हजारे, रतन टाटा असे मोठे लोक-सामाजिक कार्यकर्ते व संस्था भेट देऊ लागले.
            मात्र १०-१५ वर्षांनी असेफाचे काम बंद झाले. काही वर्षे धरामित्रने काम केले. पण काही कारणास्तव हेही काम बंद झाले. २०१३ ला ढगफुटी झाली. प्रचंड पावसामुळे २ मातीनाला बांध फुटले आणि पाणी टंचाईला सुरुवात झाली.
            २०१७ मध्ये पानी फाउंडेशनमुळे वॉटर कपची संधी चालून आली. पाणलोटाचे शास्त्र व फायदे माहीत असल्याने हे आव्हान त्यांनी स्वीकारले. प्रशिक्षणाने उत्साहित झालेल्या प्रशिक्षणार्थींनी गावसभा घेऊन लोकांमध्ये उत्साह जागवला. संपूर्ण गाव कोरडवाहू म्हणजे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असल्याने मजुरीसाठी इतरत्र कामाला जात असते. पण स्पर्धेच्या कालावधीत (४५ दिवस) मजुरीवर न जाता काम केले. स्पर्धेच्या पहिल्याच दिवशी, ८ एप्रिलला मा. जिल्हाधिकारी व इतर अधिकारी गावात आले तेव्हा त्यांना १०० लोक श्रमदान करण्यात मग्न दिसले. त्यांना आश्चर्य वाटले. गावाची परिस्थिती समजल्यावर जिल्हाधिका-यांनी तात्काळ सर्व कामे रोजगार हमीमध्ये घेण्याचे आदेश दिले व सातत्याने त्याचा आढावा घेतला. लोक अधिक जोमाने कामाला भिडले. रोज जवळपास ८० ते १०० लोक कामाला असायचे. विशेषतः महिलांची उपस्थिती जास्त होती- जवळपास ५०-६०! अत्यंत मन लावून रोज सकाळी ७ ते दुपारी १ व शक्य त्या दिवशी संध्याकाळी ४ ते ६ लोकांनी काम केले. प्रति माणूस ६ घन मीटर असणारे श्रमदानाचे उद्दिष्ट गावाने उत्कृष्ठ गुणवत्तेचे काम करत पूर्ण केले.
            हे गाव एकजूट आहे. जेव्हा जेव्हा आम्ही गावात सभा बोलावली तेव्हा तेव्हा पूर्ण गाव सभेला उपस्थित राहात असे. कधी कधी १०-११ वाजेपर्यंत सभा चाले, तरी सर्वजण बसलेले असत. गाव विचारी आहे. कोणताही विषय पूर्ण समजून घेऊन, प्रश्नांवर चर्चा करुन निर्णय घेतले जातात. प्रत्येकाचे अर्धा एकर ओलित व्हावे एवढी माफक गावातील लोकांची अपेक्षा आहे. कितीतरी वेळा गावात राहण्याचा प्रसंग आला. गावाने नेहमी जेवणाची, राहण्याची चांगली व्यवस्था केली. महिलांविषयी बोलावे तेवढे कमी आहे. श्रमदानात मोठया संख्येने, गावसभेत मोठ्या संख्येने; तालुका व राज्य परीक्षक गावात आले तेव्हा गावसभेत व शिवारफेरीत मोठ्या संख्येने महिलाच उपस्थित होत्या. जास्त प्रश्नांची उत्तरेही महिलांनीच दिली.
            राज्य परीक्षक टीमने गावात झालेल्या सर्व कामांची प्रशंसा केली. त्या टीमचे अध्यक्ष मा.पोपटराव पवार म्हणाले, “काकडद-यासारखे अनघड दगडी बांध (LBS) आख्ख्या महाराष्ट्रात नाहीत. शिवार फेरीत एवढ्या मोठ्या प्रमाणात महिला कुठेही नव्हत्या. मशीनच्या कामाची गुणवत्ताही चांगली आहे.याच उत्तमतेच्या गुणवत्तेवर काकडद-याने सत्यमेव जयते वॉटर कपमध्ये महाराष्ट्रात प्रथम येण्याचा मान मिळवला. वॉटरकप आणि ५० लक्ष रुपये असे पुरस्काराचे स्वरुप आहे.

तूफान पेलणारे हात       
आर्वी तालुक्यातील प्रशासन सुरूवातीपासूनच या स्पर्धेसाठी उत्साही होते. प्रत्येक विभागातील अधिका-यांनी आम्हाला भरभरून सहकार्य केलं. कुणी गावागावात बैठकी आयोजित करण्यासाठी मदत केली; कुणी रात्रीच्या वेळीही गावसभांसाठी उपस्थित राहून मार्गदर्शन केले; कुणी स्पर्धा सुरू झाल्यावर नियंत्रण कक्ष स्थापन करून गावांचा रोज आढावा घेणे सुरू केले; कुणी रोजगार हमीच्या कामांना प्रशासकीय मान्यता तात्काळ देऊन कामांना वेग आणला; कुणी मशीनच्या कामांसाठी योजनेतून डिझेल पुरविण्याचे लाखो रुपयांचे काम आडकाठी न आणता सहकार्याने केले.
            रोटरी क्लब मुंबई व नागपूर यांनी काकडद-यात लोकांची बैठक घेऊन मिळून काम करण्याचे ठरवले. त्यामुळे मशीनचे असलेले प्रति हेक्टर १५० घन मीटर पाणीसाठा निर्मितीचे काम उत्तमरीतीने पूर्ण झाले.
            वॉटर कपमधील निर्माणींच्या योगदानाबद्दल आपण वेळोवेळी सीमोल्लंघन मध्ये वाचले आहे. इथे मला कुणाल परदेशी (निर्माण ६) व डॉ. सावित्री (निर्माण ७) यांच्या योगदानाचा विशेष उल्लेख करायचा आहे.
            कुणालला झुंज दुष्काळाशीया निर्माणच्या उपक्रमांतर्गत कृती कार्यक्रमाची आखणी व अंमलबजावणी या दोन्हीचा अनुभव होता. त्यानंतर मुख्यमंत्री ग्रामपरिवर्तन दूत म्हणून त्याची निवड झाली. फेलोशिप सुरू व्हायला वेळ असल्याने गावपातळीवर काम करून अनुभव घ्यायचे त्याने ठरवले. आमच्याकडेही कामाचा व्याप नि कार्यकर्त्यांची गरज खूप होती.
            गावांनी वॉटर कप स्पर्धेत सहभाग घ्यावा म्हणून निर्माणींमार्फत २६ जानेवारीला गावागावात ग्रामसभा घेणे, सहभाग नोंदवल्यानंतर पानी फाउंडेशनच्या प्रशिक्षणासाठी गावांच्या टीम्स जमवून पाठवणे, प्रशिक्षणानंतर पाणलोटाच्या नियोजनासाठी गावागावांना तांत्रिक सहकार्य करू शकणारे स्वयंसेवक तयार करणे इ. अनेक कामे आम्ही एकत्र केली. या कामांचे नियोजन, प्रशिक्षणाची आखणी, फोन करून स्वयंसेवकांचा-प्रशिक्षणार्थींचा फॉलोअप घेणे, जेवण व इतर व्यवस्था पाहणे इ. कोणतीही आणि सर्वच कामे कुणालने केली. त्याने स्वतः पानी फाउंडेशनचे प्रशिक्षण घेतले. मग स्पर्धेदरम्यान गावागावांत फिरून जमिनीचा उतार काढण्यास मदत करणे, पाणलोटांच्या उपचारांची आखणी करुन देणे यातही त्याने स्वतःला झोकून दिले. स्पर्धा संपायला ८ दिवस राहिले असताना काकडदरा गाव जेव्हा राज्य स्तरावर बक्षीस मिळवू शकते असे वाटू लागले, तेव्हा कुणालने काकडद-यातच ठाण मांडला. श्रमदानाचे टारगेट पूर्ण करणे कठीण वाटू लागले तेव्हा ४५ डिग्री तापमानात स्वतः रोज श्रमदान केले. रोजची टारगेट्स ठरवून पूर्ण करून घेण्यात पुढाकार घेतला.
            कुणाल सरम्हणून त्याची गावागावात ओळख होऊ लागली. प्रचंड प्रेरणेने त्याने तब्बल ३-४ महिने voluntarily काम केले. योगायोगाने त्याला काकडदरा समाविष्ट असणारी सालदरा ही ग्रामपंचायत fellowship साठी मिळाली  आहे.
            सावित्री श्रमकार्यासाठी आली असताना आरोग्यासाठी आपण काकडदरा येथे काही तरी करुयात असे मी सुचवले होते. महिलांमधील अॅनिमियासाठी हिमोग्लोबिन टेस्ट करायचे ठरले. निर्माण शिबिरात असताना काकडदरा प्रथम आल्यावर आपणच जिंकलो असे तिला वाटले. शिबिरातून परत आल्यावर सावित्री तिच्या सुप्रभा व तेजस्विनी या २ मैत्रिणींसह काकडदरा येथे हिमोग्लोबिन
टेस्टिंग किटसह दाखल झाली. त्या तिघी, कुणाल व मी मिळून दिवसभरात १०० महिलांचे हिमोग्लोबिन टेस्टिंगसाठी रक्त घेतले. आता ते लॅब मध्ये टेस्ट करुन मग result आल्यावर पुढील दिशा ठरवू. आरोग्याच्या विषयावर काकडद-यात बरेच काम करायचे आहे. ज्यांना इच्छा आहे त्यांनी जरूर जोडल्या जावे.

माझे शिक्षण
            मी शेती करत असल्याने मला पाणलोटाच्या विविध उपचारांची माहिती होती. काही उपचार मी माझ्या शेतावर केलेले होते. गावात राहात असल्याने गावातील लोकांच्या मानसिकतेचा अंदाज होता. अनेक ठिकाणी जोडलेला असल्याने अनेकांचे इनपुट्स घेता आले. गावसभेत बोलण्याचा अनुभव येथे कामाला आला. Technical background असल्याने पाणलोटाचे शास्त्र गावकऱ्यांपर्यंत पोचवता आले. Coordinator बरोबरच technical कामही करता आले.
            एका गावात शेवटच्या ३-४ दिवसात राजकारण झाले, त्यामुळे त्यांची मशीन कामे अपूर्ण राहिली. नाहीतर तालुका स्तरावर त्या गावाने बक्षीस आणले असते. १-२ लोकांनी राजकारण केले, श्रम केलेल्या अनेकांना याचे वाईट वाटले. दुस-या एका गावात १६०० लोकसंख्या होती, पण ४५ दिवस सातत्याने फक्त २५ लोक काम करत होते. Hats off to their spirit! एक तर भारी गोष्ट घडली-एका गावात छोटा मंदार तयार झाला. पांजरा(बोथली) नावाच्या एका गावात चांगले काम झाले. तेथे एक लहान मुलगा रोज काम करायचा. बोलता बोलता तो एकदा म्हणाला की मी पुढे मंदार सरांसारखे काम करणार. त्याचे नाव लोकांनी छोटा मंदार ठेवले. यापेक्षा जास्त काम केल्याची सार्थकता काय असू शकते?
            यापूर्वी मी व्यवस्थेमध्ये काम केले नव्हते. एका मोठ्या व्यवस्थेमध्ये काम करण्याचा अनुभव व शिक्षण झाले. प्रशासनाची कामे कशी चालतात, त्यांच्या अडचणी काय असतात याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला. प्रशासन नि लोकांमधला संवाद वाढण्याची गरज जाणवली. दोघे एकत्र आले तर चांगले काम होऊ शकते हे जाणवले. सामान्य माणसांत खूप ताकद असते. त्यांना योग्य प्रशिक्षण व support दिला तर लोकच चांगले काम करून दाखवतात. त्यामुळे लोकांसाठीपेक्षा लोकांसोबतकाम करणे जास्त effective असते असे जाणवले.
            महाराष्ट्र शासन पानी फाउंडेशन सोबत होते. त्यामुळे तालुका स्तरावरील प्रशासनाने त्यात लक्ष घातले. प्रशासन व गाव यातील संबंध खूप चांगले नव्हते. पण वॉटर कपमुळे ही दरी कमी झाली. जलयुक्त शिवार ही सरकारी कृषी विभागाची योजना होती; वॉटर कप ही लोकांची योजना होती. जलयुक्त शिवार मध्ये लोकांचे प्रतिनिधित्व नव्हते. वॉटर कप मध्ये लोक नि सरकार मिळून कामे ठरवत होती. जलयुक्त शिवारमध्ये काम करण्यावर जास्त भर होता, गुणवत्तेवर कमी. वॉटर कपमध्ये गुणवत्तेला १० गुण होते. जलयुक्त शिवारमध्ये पायथ्याशी जास्त कामे झाली, जसे की नाला खोलीकरण. वॉटर कपमध्ये माथा ते पायथा काम करण्यासाठी १० वेगळे गुण होते. वॉटर कपमध्ये शेतकऱ्यांच्या शेतावर कामे झाली, ओघळावर - छोट्या नाल्यावर कामे झाली. त्यामुळे प्रत्येक शेतकरी याच्याशी जोडला गेला. प्रत्येक घरी शोषखड्डे झाल्याने प्रत्येक घर जोडले गेले. जलयुक्तमध्ये मशीन काम झाले पण त्याच्या मोजमापाशी लोकांचे देणे घेणे नव्हते. वॉटर कपमध्ये शासनाने / संस्थेने मशीन काम केले, पण त्यात लोक सहभागी होते. त्याच्या गुणवत्तेवर लोकांची नजर होती. मोजमाप लोकांनी स्वतः केले. जलयुक्तमध्ये पैसा केंद्रस्थानी होता. वॉटर कपमध्ये श्रमशक्ती प्रमुख होती. पहिलं पाऊल गावाचं, दुसरं पाऊल पानी फाउंडेशन-शासन-संस्था यांचेहे लोकसहभागाचे गमक होते.
            वॉटर कप सुरु झाल्यापासूनच जलसंधारणाची कामे केल्याने पाणी तर येईल पण पुढे काय? जास्त गावे कोरडवाहू म्हणजे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून होती. म्हणून मग पाणी आल्यावर चारा, दुभत्या जनावरांमध्ये वाढ, त्यातून सेंद्रिय शेतीकडे वाटचाल, दूध व्यवसाय मत्स्यव्यवसाय - बकरी पालन यातून उत्पन्नात वाढ, फळबाग लागवडीमधून शेतीत बदल या दिशेने विचार सुरू आहे. अर्थात हे सर्व लोकांसोबत बसून, चर्चा करुन त्यांना वाटत असेल तरच मिळून करण्याचा विचार आहे. बघूया काय होतंय ते. स्वप्न आहे की काकडद-यासारखी गरीब गावेही म्हणू शकली पाहिजेत-
आम्ही प्रकाशबीजे रूजवीत चाललो

वाटा नव्या युगाच्या रूळवीत चाललो !



मंदार देशपांडे, निर्माण ४